Dato il gran traffico… I ritardi continuarono – Verslag van een studiereis naar Italië

Publicatie datum: 1990-01-01
Collectie: 21
Volume: 21
Nummer: 1
Pagina’s: 20-27

Documenten

resy delnoy dit instituut s tel t zich ten doel vernie u wing van h et on derwij s te sti muleren d oor mid del va n theo rensman onderwijsonderzoek en begeleiding van l era ren zij in troduceerden ons in een van hun on de r zoekssc h olen een scuola me dia aa n de noord dato il gran traffico kant van rome enkel e malen pendelden we dus heen en weer tussen frascati en deze school i ritardi continuarono een afstand van 37 km d oor de on gel ofelij ke h oeveelheid files en op s to ppingen rond e n in verslag van een studierei s r ome duurde dit toch tje enkele keren buiten gewoon lang dat corresp ond eert voortreffelij k naar italie met een zin uit een van de i taliaanse lesproto collen waarvan h et begin en slot luidd en d ato il gran tra ffico i ritardi continuarono hetgeen betekent gezien de enorme verkeersdruk te hiel d het te l aat komen niet op d aar begrep en i n de herfst van 1989 bezocht een aantal neder we ineens alles van landse en belgische n eer l andici enkele i ta liaanse collega s in het kader van het cooper de school de scuol a media is b es t emd ative project b el gium ital y the netherlands voor leerlingen van 11 14 jaar sin ds 1962 is dit c p b z n d it p roject maakt deel uit van h et het enige schooltype voor l eerl ingen van deze onderzoek sp rogramma van het i nterna tional leeftijd i n 1979 is er een nieuw p rogram ma m other tongue ne twor k t nt e rt nuova prog ramma voor de scuol a media gepu i n di t artike l belich t en r esy delnoy werk bliceerd daarin wordt ruime aand acht ge zaam bij de vnlo tvt en secretaresse voor het vraagd voor het onderwijs in luisteren s p reken i m e rr in nederland en theo rensman lera lezen en sc hrijven in het o ude programma renopleider aan d e rijksun iversiteit ut recht werd vooral schriftelijke taalvaardigheid bena interessan te asp ec ten ui t zes l esob servaties en d ru k t het p rogramma van 1979 h ou d t in dat in een gesprek met de docente in vergelij k ing met de klas uitgebreid wordt stilgestaan bij functies de nederlandse situatie vallen vooral verschil van taa l e n het gebruik van taal wat het s preek len o p in het literatu uronderwijs nieman d in onderwijs betreft word t benadrukt d at het ge italie lijkt moeilij k te doen over de literaire richt dient te zijn op het verwerven van com canon en in het s preek luisteronderwijs de municatieve vaardigheden aangepast aan ind i leerlingen praten gemakk el ij k en veel viduele behoeften h et onde rwijs in schrijven dient te mikken o p het vergr oten van expressie vaardigheden ook in buitensch oolse situaties inleiding een zekere integratie van taalon derwijs met kunst en muziekonderwijs wor dt in h et nieu o nze studiereis i n het kader van het imen we p rogramma uitdrukkelijk als streefdoel be project ha d een tweel edig doel h et observeren pl eit van lessen en het b es preken va n meth o dologi de door ons b ezochte on d erzoek ssch ool heet sch e p roblemen die internationale vergelijking scuola media statale ettore majorana e r zijn met zich meebrengt i n dit artikel gaan we na ongeveer 600 l eerl ingen en so l erare n onder der in op de door ons geobserveerde onder wie d rie mannen de entree van de sc h ool wijspraktijk wordt gevormd door een grote hal wanneer we we waren te gast bij h et c e d e h et centro eu daar de eerste k eer arriveren wo rde n we wel ro peo dell ed ucazion e gevestigd in de villa kom geheten door de direct r ice die ons o a h et falconier i een p rach tige zeventiende eeuwse een en and er ve rte lt over d e we r k loos heid on villa vol interessante fresco s e n antiek meubi der docenten in i tal ie en de verl ammende in l air gel egen op een groot l andgoed in frasca ti vloed van de burea ucr atie op h et bestu ren van on geveer ao k ilo m eter ten zuiden va n r o me sch olen 20 m oe r 1990 1 we kij ke n even ro nd in he t lab o ratoria di in ons vervaardigd hebben welcome we ollanda forma t ic a een k amer met vijf computers er e belgio loopt een p roj ec t op de school d at beoogt alle l eer l in gen te laten kenn is mak e n me t de co m onze reco ns tructie van het lesverl oop me t be pu ter we k rij g en ee n exe mpl aar van h et tij d ens hulp van stukj es simultaanvert aling door onze co mputerlesse n ge maakte tij d schriftje gior italiaanse collega s is als volg t nale sco lastico l o specchio de s p iegel geh e de leerlingen hebben een i tali aa nse versie van ten de ridders van de r onde tafel voor zich die ze in we worden ook rondgeleid in de aula waar de vakantie hebben moeten lezen de lerares leerlin gen regelmat ig i n het kade r van de lesse n wijst ee n l eerl i nge aan als leids ter van de di s optred en de schoolbiblioth eek en d e leraars cussie h et meisj e gaat o p de plaat s van de le ra kamer i n de schoolbibliotheek treffen we in res zi tten en deelt b eurten uit om te be ginnen een serie jeugdboeken onder andere aan een moet het verhaal min of meer worden naver itali aan se vertaling van de k inde rkaravaa n van teld daarna gaat het om de vraag welke e p iso a r utge rs van de r l oeff d es uit he t b oe k het meest h ebben aangespro k e n lesobservaties vervol gens neemt de l erares de les weer over centraal staat nu haar vraag waarom de leerlin eerste les de eers t e l es d ie we b ij wo nen is ge n het boek l euk gevond en hebb en d at laat een geschied enisles aan een tweed e klas op ste staat in elk geval buiten kijf dat levert een donderd ag 28 septemb er 1989 in verba nd met breed scala aan motieven o p van he t was sim een verblijf i n het bui tenl and va n de lera res is p e l te lezed to t fan tas tico vraag van de le ra res het p as haar derde sch ooldag van h et studiej aar bedoel je daar mee gewel dig antwoord nee i n de italiaanse middensch ool geven i n het al een fan tasieverhaal en je kunt je zo goed met gemeen docenten les die bevoegd zijn voor drie die ridders identificered de lerares vraagt de vakken de combina t ie i tal iaans geschied e nis leerlingen hie rna o f ze ande re b oek en kennen en aa rdrijkskunde komt fr eque nt voor docen die ove r de midd el eeuwen gaan e n in hoeverre ten geven deze dr ie vakk e n meestal in dezelfde die verschillen van het boek dat ze nu gelezen klas da t beteke nt d a t docent en lee rlinge n zo n hebben de mijnen va n koning sa lo mo wo rdt o n 8 a zo uur pe r week in elkaars gezel schap verke de r and ere g enoemd ren de lee rlinge n zijn tot nu toe du s b ezig g e de le rares b ij w ie we mogen ob serveren gio wees t me t vragen b etreffende tekstbe grip l ees vanna ces are tti colli tto zeg t in het ges prek te belevin g en vergelijking met andere b oeke n d e voren dat ze ernaar streeft relat ies te leggen tus lerares snij dt vervolge ns het th ema verhaal en sen de va kken d ie ze o nderwijst d e vakinh oud we rkelij kheid aan met als s tartvraag wat die word t aangeb o den wordt o p sec tieni veau voo r idee heb je nu g ekregen va n ee n ri dde r vastges teld b inn en door de over hei d voorge uit d e kl as kom e n antwoorden als h e t is een schreven kaders l oyaal iemand hij help t and ere me nsen hij lee ft om ii o3 uur gaan we in gezelsch a p van de volgen s st re nge regels etc steeds koppelt de lerares de kl as in z o dra ons gezel sch ap i n to l erares daar bij teru g naar het boek vraagt om ta al 9 me n sen de kl as binnent ree dt gaan de voorbeeld en di e d e uitspraken kunnen ond er leerli ngen staan ee n ceremo nie die elke keer al s s teunen het gespre k me t de klas ziet er zeer een volwassene de klas b inne nkomt h erhaald geanimeerd uit de leerli ngen doen enth ou sias t wordt in deze tweede klas zitte n 25 l eerlin gen mee diverse hoofdmotieven uit het boek bij verdeeld over 3 rijen van 4 banken voor de les voorbeeld wraak nemen het no bele karakter sen a ar van d e lera res p er ba nk is e r pla ats voo r van de minstreel passe ren t e n slotte de revue 2 lee rlingen e n 2 ba nken die rec hts van de lera waarbij de lerares vragen stelt van het ty pe her res haa ks staan o p de l esse naar de k las is rui m ken je d a t wat vind je daarvan en vaak ook overweg e nd i n beige en roze kl euren geschil waarom zeg je dat de laatste ook voor de be de rd a an de muren hangen diverse aardr ijks zoekers uit het noorden herkenbare vraag voor ku ndige kaa rten op een vrij klei n b ord voor in de b el luidt waarom wa s die tafel ei g enlijk de klas s taa t een t eks t die de l eerlingen voor ro nd 1 9 90 1 moer 21 al me t a l een b oeien d e les waarin op een geva derde les h et is de tweede keer d at de l er a rieerde aantrekkelijke manier met een fictioneel res deze kl as heeft voor het vak aardrij ks kunde b oe k is gewer kt drie o pvallende zaken daa rb ij als huiswerk hebben d e l eerlin gen hoofdstuk z zijn va n het aard rij kskund eb oek moeten be kij ken we ware n getuige van een geschiedenis les om een indr uk te k rijgen hoe het in elkaa r zit onze indruk is dat d e l eer lin gen voor on ze h e t boe k dat h eel d ik en oo k heel k leur rijk noo rd elijke oren opmerkelij k goed uit hun oogt ligt voor hen o p de b ank woord e n k omen h et i taliaanse sp reek temp o d e hele l es d r aait feitelijk om h et aank weken l igt natuurlijk hoog zo dat je al snel het gevoel va n een attitude ten opzich te van aardrij kskun heb t naar een s pontane waterva l van woorden te d ige fenomenen d ie te omsch r ijven valt al s van luisteren los daarvan constateren we echter dat a mm irare mooi vinden via d e weg der verwon veel leerlinge n zo te zien met zichtb aar gemak d ering n aar capire b egrijpen om d at te de aan het woord zij n soms minu ten l a ng monstrere n staat de lerares uitgebreid stil bij eveneens op merkel ij k vinden we de concen t ra een aantal prachtige k leurenfoto s in het b oek tie die de kl as het h el e uur opb rengt om mee te e n geeft zelf aan wat voor vragen h et bewonde doe n aan of mins ten s mee te luisteren naa r het rend kij ken ernaar k an genereren waarom zien gesprek over het boek we zien tenminste nie d ie steile heuvels va n de grand canyon er zo mand ech t wegsuffen of over gaan op andere anders ui t d an andere heu vels hoe komt h et dat b ezigheden n ew york prachtige foto van brooklyn bij nach t juist daar geb ouwd is etc tweede les voo r d eze aardrijk skunde les op weg n aar het capire neemt ze de l eerlin hebb en de leerlingen eveneens wat moeten gen ook uitgebreid mee d oor de str uctuur van voorbereiden ze moeten een k lein referaat hou h et boek in zijn geh eel laa t leerlingen gissen den over de pl aats c q de regio waar ze hun va n aar d e betekenis van b epaald e symb o len en kantie hebben doorge b racht d e opdracht daar laat ze hun verwac htingen aangaande bepaalde toe i s uiteraard al voor d e va ka ntie gegeven en inhoude n ui t sprek en z o mak en d e leerl ingen rich t zic h op de thema s klimaat vegetatie be in vogelvl ucht kennis met wat h un d at jaar te vo lk i ng persoonl ij ke indru k van de bevo l wach ten staat k ing en economische situatie wat ons o pva lt is d at de l erares in deze kl as vier leerlingen k rijgen een b eurt voor het veel langzamer en nadru kkelijker s p reekt d an in b ord de b ezoch te streken sard in ie b ijvoor d e twee de klas dat is een kwestie van wennen b eel d worden steeds o p d e kaart aangewezen aan el kaar vertelt ze later ze wil de brug kl assers waarna een ui tgebreid expose volgt van wat de vooral niet overdonderen en houd t het tempo leerling aan de weet is gekome n ter illustratie bewust laag worden af en toe wat vakantiefoto s omhoog en d an is er nog zo n kl ei ne gebeurtenis in de geh ouden de lerares inter ru mp eert zeld en m arge waar kennelijk gee n i tal iaanse leerling alleen aan he t eind ste lt ze s teed s e nkele v ragen of l erares van op k ij kt maar die ons overduide ook aan de k las wie is daar ook wel eens o p va lijk maakt d at we in het zuiden van europa op kantie geweest en herken herkeverhaal dat je nu les bezoek zijn als de les ongevee r een kwartier gehoord hebt bezig is komt de directrice binnen ze geeft een o m halfeen gaat d e b el d e l erares geeft het briefje aa n een bepaalde leerl ing kust hem huiswerk op en verlaat na korte tijd het lokaal k nijp t hem in zijn wang en aait h em over zijn o p italiaan se sch o le n is het geb rui kelijk dat b o l de jongen l ij kt niet verl egen on der de lief leerlingen een vast lo kaal h ebben beh al ve kozingen la ter nemen we nog meer aanrakin voor sch eikund e biol ogie etc en dat leraren gen waar tu ssen l eerlingen on derl in g tussen h un leerlin gen opzoe ked de ongeveer rs mi d ocente n onderling tussen de directr ice en do nuten pauze tussen t wee l essen brengen de lee r ce nten tu ssen de con cierge en leerlingen men lingen in d e klas door we gaan mee de klas uit gaat voor onze begrippen zeer lichamel ijk met maar zetten eerst nog eve n op verzoek van ver elkaar om sch illend e leerlingen onze naam en han dteke om 1 4 is u u r gaat d e bel de leerlinge n rui n i ng in hun age nda men hun s pullen op en wac hten bij de deur tot ze toestemming krij gen naar bui ten te gaan de sch ool loo p t nu in h aar gehee l l eeg 22 m oe r 1990 1 vierde les de volgen d e morgen o m 7 io zich tbaar a fhake n ron d 11 15 uur zij n twee uur vertrekken we van ons con ferentieoord en episod en volledig ingevuld i n het schema te vallen pas om 9 4o uu r binnen op school mi d recht gekomen d e andere twee dienen de lee r den in d e les it aliaans dit is du s de ec hte och l ingen t huis af te ron d e n de les ei ndigt met ee n tendspits d e l eer lingen zitten nog in d e start gesp rek over d e verh ou d ing tussen fantasie en houdi ng met voor zich il cavaliere inessistente real iteit in het boek dat met groot entho usias calvino 1986 waarvan hoofdstuk i al s huis me vanuit de klas gevoerd wordt werk gelezen m oet zijn waar het in deze en d e we realiseren ons dat we met een cultureel volgend e les om zal draaien is het p rep areren gekleurde b ril op kijken naar wat er geb eu rt van deze tekst a ls draaib oek voor een opvoering h et is zo nde r meer duidelijk dat we in de les in de aula zitten van een b e kwame lerares di e me t een on er wordt weer een d iscussielei dster aange miskenbaar charisma haar k las weet te leid en en steld de les begint met het navertellen van de te b oeien d at in aanmerkin g genomen blijven inh oud van het hoofd st uk twee leerlingen we verbaasd over d e lengte van zo n ges prek krijgen een beurt direct gevolgd door geza met de klas menl ij ke reflectie waarin de lera res uit d e kl as commentaar laat komen op d e wijze waaro p het zesde les na een tu ssen uur van de le rares navertellen heeft pl aatsgevonden dat lever t een komen we voor onze laatste leso b servatie weer interessant stukje taalbeschouwing o p waarbij in d e ons inmiddels a l een beetje bek ende gr oep ee n van beide l eerlingen te horen krijgt dat hij deze keer staat poezie op het pr ogramma de te weinig synthetisch b ezig is geweest t e veel leerlingen hebb en voor zich ee n omvangrij ke min of meer letterlijke stukjes van het type de literaire b loemlezing ge titel d antologia per la ridder zegt dan aanee n geregen h eeft scuola media tonnucci z j ee n b oek me t aller de les gaat verder met enkele minuten reac l ei soo rten tek sten b eginnend m et een frag ties o p het boek als zodanig waarbij de leerlin ment uit het dagb oek van anne frank gen in ongestructureerde vorm de voornaamste het eerste kwartier van de les bestaat uit een thema s aangeven en ook vertelle n of ze h et gesp rek over poezie in het algemeen waar bij b oek met p lezier gelezen hebben twee vragen centraal staan daarna start de precieze an alyse va n hoofd wat zijn de doelen van de dichter de twee voor stuk i de l erares zet een sch ema op het b ord naamste doele n die genoemd worden zij n het met de volgen d e 3 categorieen wat wordt er ver beschrijven van gevoelens en uiteraar d ook het teld hoegebeurt dat welke i nd ruk roept dat op communicatieve d oel van dit door a nderen l a de klas k rijgt de opdracht de inhou d van het ten lezen eerste hoofdstuk te ver delen in episoden d e is de vorm be langrij k h ieruit komt n aar vo re n discussiel eidster is nu een tijdje bezig me t beur dat gedich ten zijn geschreven i n s p eciale ta al ten uitdelen de lerares neemt ten s lo t te het heft dat d e kl ank en h et rit me een belangrij ke rol zelf in h and en en begint in een uitgebrei d e sa sp el en etc mens praak te zoe ken naar de afg renzingen van het l aatste langste deel van de les wordt be wat uiteindelijk de vier ep isoden b lijken te zijn steed aan ee n gedicht van 12 regel s autunno z e vraagt met name ook uitgebreid door o p de van vincenzo candarell i de nadruk lijkt te derde categorie wat voor indruk wekt dat bij liggen op een nauwke urige te kstanalyse waar de lezer dat levert voor ons de nodige verras b ij d e lerares vee lvuldig vraagt c he impressio singen op zonder blikk en of bl ozen k omen be ne een b epaa ld woord of stu kje zi n oproept p aalde leer lingen met termen als ironie en confor m de derd e categorie uit beide vo rige grotes k ui t eindelijk is zeer nuttig materiaal lessen verzameld voor het straks te ma ken draaiboek o nze i ndruk is d at een aantal lee rlingen nu om ro is gaat de bel voor de pauze t och l angzame rh and een bep aalde grens be reikt na een kwartiertj e analyse noteren we vijfde les om 10 30 gaat het gesprek ver dat enkelen zich tbaar beginnen weg te zakken d er inhou d el ij k val t er niets nieu ws te ve rtellen en dat hier en daar een briefje word t doorge het interessante zit in he t feit d a t alles zo l ang sp eeld gelukkig d us r omeinse leerlin gen zijn d urig voortgaat zond er da t veel leerlingen niet helem aal ver sch illend van die uit nede rla nd iggo i moer 2 3 om 1 4 i5 eindigt de les en tevens de school besch ouw je jezelf als ee n doorsneelerares in die zin dag d e l erar es is be rei d met ons mee t e reizen dat je je vak invult op de m a n ie r zoals de m eeste n aar frascati o m na te pr a ten over wat we geob docen ten h et doe n of wijk je naar je eigen indruk serveerd hebben daa rvan af h et is natuurlijk heel moeil ij k om jezel f t e gesprek met de lerares plaatsen zegt giovan na uit wat ze er bij ver telt valt te destilleren dat ze even wel duidelijk n iet diezelfde middag hebben de belgische en ne wens t te b eho ren tot de grote groe p doce nten derlandse c p a t rr leden een uitvoerig vraagge die alsmaar dicteren en heel veel van buiten sprek met de lerares die we inmiddels giovanna laten leren z o n aanpak valt wel iswaar b ij veel zijn gaan noemen voor dit artikel gaan we in ouders goe d voegt ze eraan toe maar zij voelt op die vragen die het duidelijkst aansluiten bij zic h thuis b ij ee n meer confron tere nde aanp ak wat we hiervoor hebben beschreven we vatten waarbij kinderen worden uitgedaag d o m zel f giovanna s antwoorden samen na te denk en je bent een zeer e rvaren le rares 3o jaar ervaring die je hebt in h et gesp rek tevore n gezegd datje integratie we op een bep aalde man ie r bezig zie n is er verschil va n vakken nastreeft kun je daar wat con creets ove r tu ssen h oe je nu te werk ga at en bijvoo rbeeld 1o of 15 vertellen jaar geleden e en ove rdui delij k voorb eeld antwoordt gio er is zeker verschil antwoordt giovanna ze vanna hierop is wa t wij ze lf geobserveerd heb heeft de indruk dat er i n h aar man ier van lesge b en d e leerlin gen lezen ee n roma n als voorbe ven nu een evenwicht bes taat tusse n d e comp o reiding op een stukj e geschiedenisbehandeli ng nen ten vaardigh eden en inhoud vijftien jaar gel eden telde de inhoud veel zwaarder wij hebben waargenom en dat veel leerlingen m etg root gemak en vaa k ook langdu rig a an het woord zijn ver wat zijn voor jou de belangrijkste doelen van je les geleken u ite raard met wat w ij in nederland gewend geven zijn klopt dit en hoe ko m t dit volge ns jou eigenlijk we hebben hiervoo r b eschreve n op welk e ui t d eze v raag lij kt g iovanna nogal te verbaze n gebreide schaal giovan na klassegesprekk en want zij vond de beurten gewoon zij denkt dat voert haar antwoo rd o p deze v raa g correspon een m ogelijke ve rklaring is dat it aliane n gr aag deert daar mee het gaat haar in laatste instantie pr aten waa rbij ze eers t de hoofd punt en vertel om pe dagogi sche doelen al s he t l eren sam e n len en vervolgens uitgebreid naar de details toe werken het leren respecteren van elka ar kort gaa n het kost i nderdaa d veel tijd g eeft ze toe om de opvoedin g tot m o ndig en sociaal maar zo g aa t het hier nu eenmaa l denkend burger i n de veelvuldige interactie wat h et gemak betreft waarmee de leerlin gen situaties probeert ze daar systematisch aan te zich uite n ze vero nderstelt dat dit oo k samen we rk en hangt met he t feit dat zij zelf a l s l erares er wars van is h en al te veel te corri ge ren inzake correct de lee rlingen waren naar onze waarnem ing zeer co heid doe je dat wel da n worden ze schuw om operatief zijn ze dat altijd ook als er gee n bezoekers zich te u iten a lleen als er communicatief iets uit het buitenland bizitten fou t gaat als de mede d eli ng du s simp elweg niet gewoonlijk we l wat mede een kwestie is van wo rdt begre p en pl aatst ze ee n opmerking dit ervaring en persoo nlij ke feel in g hebb en hoe je over i gen s in tege nstellin g tot d oor de leerling me t zo n g roep o m moet g aan ze gt g iovanna geschreven tek s te n d aar let ze ook systema t isch ze benadrukt dat ze haa r leerlingen zeer serieus op correct taalgebruik neemt en ove r geen enkel e neg a tie f o o rdeelt maar ze te kent later a an dat er natuurlijk ook zo te zien h adden alle leerlingen hun huiswerk goed wel wat inv l oed i s ui t geg aan van o nze aanwe gemaakt met in beg rip van h et lezen van een h eel boek zigheid ze l eke n duidelijk g eneigd om hun is dat normaal bes t e beentj e voo r te zetten wat volg ens haar italiaan se leerl in gen vert elt giovanna zij n het best te type re n valt als een vorm van solida gewe nd om tamelijk veel huis werk te maken ri teit met de lerares de sc hoo l gaat gewoo nlijk uit om 1 4 00 uur e n 24 mo e r 1990 1 daa r na moe t er nog hu iswerk wo rd e n ge maakt wijs zoals dat naar voren komt uit de analyses wat ook m ees tal gebeurt overigen s een tekst die o nze i tal iaanse colleg a s in h et ka der van he t lezen om er d aar na over t e kun nen vertellen in c r s t n project van l es protocolle n e n int ervi ews de kl as b lij kt voo r vee l leerlin gen een leuke op make n dracht d iverse teksten kom e n daa rb ij aan b od omd at ie dereed die k ent de ou ders van de op d e tweede plaats zij n di recte l esobservat ies l eer l ingen hebb en ze vaak ook ge l ezen en d at belang rij k om onze ke nni s te co mpl ementeren blij kt te sti muleren inzake de vraag hoe men de vakinhoud i taliaans op de ond er zoekssch ool ges talte geeft h et gaat we hebben n u m et een grote deputatie bij jou in de daarbij om v rage n als hoe zie n de boeken die de k las gezeten e r zij n al eerder lessen van jou geobser leerlingen geb ru iken e r feitelijk uit in di t geval veerd doo r onze italiaanse collega s en met jou be groot zw aar mooi u itgevoerd in kleurendruk sproken hoe heb je dat e rvaren wat wo rden lee rlingen geacht te lezen enz maar een verassend en voor on d erzoekers zeer vooral oo k hoe ervaar je de manier waarop de in l eerza am punt j e kunt er n ooit genoeg at tent teractie in de klas verloopt h oe voe lt dat eigenlijk op zijn o ndanks ha ar 30 ja ar ervarin g en zo te doord at je he t zelf meemaakt ko m je veel van zien enorme vaard igheid en ook haar pl ezier i n zel fsp reke nder t ot het s telle n va n v r agen aa n je het voor d e klas staan voelde giovan na zich i n collega s naar de ac hte rgronden van be p aal de pri nci p e erg twijfel en d verl egen toen ze ge uitin gen e n patron en in de lessen je kunt je veel vraagd werd voor dit onderzoek waarom ik b e ter verp laatsen in de manie r waarop leer lin uiteindel ijk heeft het o nderzoek voo r h aar ee n gen de lessen z ullen ervaren heel p ositieve uit wer king gehad z e ontde k te van alles over zic hzelf d oordat ze in een onge o p de derd e plaats dr aag t zo n b ezoe k eraa n b ij wone positie terec htkwam waarin ze als het d a t je je meer o penstelt voor de vraag waaro m ware zichzelf ob serveerd e d at ervoer ze als d e dingen th uis zij n zoal s ze zijn anders gefor spannen d men observeert wat ik d oe op gron d m uleerd je leert er d oor een beetj e met de o gen daarvan word t bevestigd d at ik overk om als een van een vreemde naar je eigen si tuatie te kijken docente d ie weet wat ze wil bereike n en daari n i n dit verband is he t missch ien ve rhe ld erend ook behoorl ij k slaagt mede d oor een goed con een citaa t op te nemen uit nede rland een bewoo nd tact met de leerlingen gordijn va n rudy ko usbroek 1987 waarin hij besc hr ijft h oe hij na zij n je ugdj aren in n ede r wat leverde on s schoolbezoek op lands indie in amsterdam terech tkomt wat levert he t b ezoeken van lessen in i talie in da t was d us ongeveer d e geestelij ke b agage het kad e r van inte rnationaal vergelijkend on waarmee ik in de culturele h oofd stad ar riveer derzoek op d e ik was gee n vreemd eling maa r toch ook op de eers t e plaats maakt een sch oo lb ezoek nie t helem a a l een nederlan der als een ander van een p aar dagen het mogelij k ee n kl ein b eet a ller lei zaken die voor een in holland geb oren je van d e sfeer te proeven en en kele glob al e in land genoot h ee l gewoon e n vanzelfsp rek e nd d rukken o p te doe n zo ziet een k las e ru it zo ge waren vond ik zonderling en raadselac htig dragen een docent en leerlingen zich wat prate n de n iet o p een er g b ew uste manie r maa r ongeveer lee rlingen geinteresseerd h oe is het mogelijk dat ze zo zoals je als kind doe t wa nneer je b ij vreem d en lang aan de be urt zijn het lijkt wel of alle leerlingen logeer t z e gebruiken d aar allemaal dezel fde hu n huiswe rk ge maakt hebben de lerares h eeft op een handdoek en ze eten s middags warm het heel soepele manie r de klas onder co ntrole wat gaat k n opj e van het licht i n de wc zi t buiten d e de ur men lichamelijk m et elkaar om er hangen wein ig la m ze sl ui t en s nach t s de p oes op in de keuke n en pen e n h et is ook v rij donker de docenten kamer is klei als de radio aan s taat p raten ze er allemaal d oo r ner dan we gewend zijn als de school uit is moeten de heen en hun huis rui kt naar worst h et b e leerlingen kennelijk m eteen van de speelplaats er zijn langwekk ende van di e e r varin g is pas veel late r geen lee rlingen met buitenbeugels enz enz die ach tot mij d oorgedron gen dat wat ik gek vo nd tergrondinformatie m aakt het al met al gemak waren ond erd elen van d e ned er l andse c ultuu r kelijk er je een bee ld te vormen van he t o nde r die door ie mand die er in is o pgegr oei d niet iggo i moer 25 worden op geme r k t het waren voo rbeelden van het vak d at blij kt offic i ee l b ijvoorbeel d uit het iets dat zo iemand niet zou weten te noemen als feit dat letterku nd e geen d eel uitmaakt van hem gevraagd w ord t zijn eigen cultuu r te be het eind examenp rogramma mavo er is sl ech ts sch rijven een echte v ree mdeling zou vermoe een aa n beveling o p genomen voor h et aan de orde delijk weer andere dingen hebben genoemd laten komen van literatuur b innen het schoo l ee n b uitenlander ziet uiteraard veel sch erper en o nderzoek min o w 1979 in het ad vies over veel meer maar bepaalde details bijvoorbeeld d e voorlo pige ein dtermen basisvorming is ech verbo nden aan nuances in de taa l of onderdelen ter uitdr ukkelij k s p rake van het lezen van fic van iets dat hem zo vols lagen vreemd is dat hij er tionel e te ksten door alle l eerl ingen van deze d e samenh ang niet van onderkent blijven hem leeftij d sgroep juist wee r verbo r gen wij willen er ten s lotte nog op wijzen dat het de moeite waard kan zij n ook het spreek en een concreet voorbee ld in onze situatie bij het luisteronderwijs in i talie nader te bestuderen onderd eel lesob servaties heb ben we al ge i n nederl and komt al jaren in ond erzoek naar noem d dat ons opviel dat zo veel l eerl ingen zich voren dat docenten en ook andere bij het on aanb ie den voor een b e urt e n ook d at de gehou derwijs b etrokkenen vinden d at d it onderd eel den beurten zo lang zijn dat val t ons uiteraard van he t taalvaardigheid son derwijs belangrijk is alleen maar o p omdat dat afwijkt van onze erva rin en een voornamere pl aats zou moete n innemen gen in lessen in nederland dan nu het geval is toch neemt die aandacht er onderzoe k naar in hou den van moedertaalon voor in lestijd uitgedrukt niet toe wat mede derwijs l aat de gemeensch ap pelij ke worte ls veroorzaakt zou worden door gebre k aan on zien en d e versc hillende accenten di e on derde derwijsleermateriaal onze onderstellin g is dat len per cultuur heb ben gek regen we hebb en het bestuderen van wat er in italie op dit gebied zojuist al gesprok en over duidelijke verschillen te zien is een bij drage kan betekenen aan de n e inzake i nteractie d aarnaast willen we als con derlandse discussie zo kan onderzoek over d e statering naar voren brengen dat in nederla nd grenzen heen mogelij k hier zijn nut afwerpen het l iteratuuronderwijs zeker aan jongere waarbij aangetekend dient te worden dat elke leerlingen van 11 1 4 jaar en sprek en l uister bijd rage eigenl ij k welkom is wanneer we con onderwijs aanmerkelijk minder aandach t krijgt stateren hoe schaars onderzoe k naar h et onder dan wat we op de romeinse middenschool wij s in mondelinge taalvaardig heid in feite is hebben waarge nome n natuurlijk is het niet jansen bonset 1987 o nze bed oeling op basis van enkele o b servaties generaliseren de u its p ra ken te doen van h et ty pe noten en literatuu r zo zit dat in ita l ie en zo gaat dat in n ederland maar de op merking van giovanna ove r d e tek i zie voor informatie over het t ivt e tv moe r 198816 sten die ied ereen kent wijst in d e rich ting van 2 het rap p ort van de pilot study cpbin 1989 het bestaan van een l iteraire canon in het onder bevat een uitvoeri ge met h odologische uiteen wijs waarmee gewe rk t wor dt d oor d e docent zetting h et rap p ort kan worden bes teld bij het met op de ac htergrond de ouders die diezelfd e secretariaat van h et imen pla resy delnoy canon van vroeger nog kennen h et natio lankfors t 42 16 6538 xw nijm ege n nale cultuu rgoed wordt ons diverse malen 3 onderwijs is in italie vooral een vrouwenaan doo r o nze collega on d erzoekers expliciet ver gel egenheid omdat een leraars b aan daar ge le zekerd heeft een duidelijk e voorgeschreven genheid b iedt voor een combinatie met kinde plaats i n het curriculum italiaans cultuurover ren huishouding drach t is een b el angrijk en door de l eerlingen 4 d a nk aan eri k blankensteijn voor zij n com ook gewaar d eerd d eel van het moedertaalon mentaar op een eerdere versie van dit artikel derwijs calvino i ta l o ii cavalie re inessistente garzanti le t h oe an d ers is de p ositie van het literatuuron tura p er la scuola media 1986 der wijs in ned erl and het is getui ge de discus herr l itz w et al mother tongue education in eu sie van de l aatste 10 20 jaren een b ehoor lij k in rope a survey of standa rd language teaching in gewikk eld zo niet om stred en onder d eel van nine european co u ntries s to ensch e de 1984 26 moer 1990 1 jansen t h b o n net empirisch onderzoek van het recensi e voortgezet m oedertaalonderwijs sr o enschede 1987 kous broek ru dy nede rland een bewoond gordijn a msterdam 1987 xander noe mi nisterie van o nderw ijs en wetenschapp en pro gramma s eindexa m ens v w o x n v o na n v o de academische kloo f staatsui t geverij s gravenpage 1979 tonnucci francesco a ntologia per la scuola m edia b e r tochi b rasca citterio lugarini ravizza nuovo progretto lettura 2 edu cazione alle abilita lin a van assc he red guistiche karakters en person ages i n de literatu ur acco leuven amersfoort 1989 prijs f24 75 het doel van ka rakte rs en person ages in de litera tu ur is een aanzet t ot ver nieuwin g z ijn in de stud ie en h et onderwijs va n d e literatuur d e opzet van het boe k is als vol gt i n het eerste d eel wo rde n in een vie rtal artikelen d e pe rs pectieve n op ka rakters en personages bes p ro ken het tweede d eel bes p reekt in een d rietal artikelen mogelij ke toe p assingen in de d agelijkse les praktijk de benadering van d e versch illende theorieen sp eel t zich voornamelijk af op een academisch vl ak we kr ijgen een ove r zic ht van d e v i sies uit de p syc h ologie o p k arakter en p ersoonlijkheid he t co nce p t personage wordt in d e mo d erne verh aal theo r ie bekeken de ve rsch illen de me th od en tot karakteranalyse worden vervol gens b esproken in h et hoofd stuk over p ersonages in narrat ieve tekstel h oe het met de comb inatie tussen literatuu rdidactiek en karakters is ge s tel d wordt verwoord in het laatste hoofdstuk de opzet om vernieuwend te zij n vind ik n iet helemaal geslaag d het eerste deel is s lechts ee n samen b rengen van de versc hillen de visies op hetzel fde p robleem d at b ij de versch illend e li teraire t heorieen anders met he t concept p er sonage wordt omgegaan mag b e kend worden vero nderstel d de lesideeen beperken zich tot de bovenb ouw aso en eveneens tot d e li teraire cano n werther nieland g reve ma rq uerite monica van pae mel d at zijn niet allee n literai re topp ers maar ook moeilijk e boeken leerlingen m oeten n ieu we vaardigh eden oefenen aan de hand van een o ntoegank el ijk boe k zo wo rdt er bijvoor b eeld voorges tel d om marquerite met be hulp van arti kelen van hella s h aasse het beeld in d e s p ie 1990 1 moer 27