Dichtklapper voor de poëzie in basisvorming. Bruikbaar werk van Jan Boland & Wil van der Veur

Publicatie datum: 1993-01-01
Auteur: Kees Combat
Collectie: 03
Volume: 03
Nummer: ?
Pagina’s: 35-40

Documenten

kees combat dichtklapper voor de poezie in basisvorming bruikbaar werk van jan boland wil van der veur met welke maatstaf moet men de kwaliteit meten van de dichtklapper waarmee wil van der veur en jan boland hun opdracht van de stichting leerplan ontwikkeling tot een einde hebben gebracht om docenten een instrumentarium in handen te spelen voor het poezieonderwijs in de lagere klassen van het voortgezet onderwijs 1 op dit terrein bestaat voornamelijk materiaal voor het basisonderwijs 2 of geinspireerd op het ook al weer decennia oude werk van kenneth koch 3 mogelijk vinden we aan het einde van onze beschrijving de maatstaf die een eerlijke waardering toelaat de auteurs beide auteurs weten zoals dat heet voor welke categorie leerlingen en over wat voor type literatuur zij schrijven van der veur heeft jarenlange ervaring met de lerarenopleiding aan de utrechtse universiteit met de praktijk van het voortgezet onderwijs en het ontwerpen en schrijven van lessen in de vaktijdschriften moer en levende talen heeft hij herhaaldelijk blijk gegeven van zijn betrokkenheid bij enthousiasme voor en kennis van zaken omtrent het literatuuronderwijs hij is binnen leerlinggericht literatuuronderwijs een voorstander van het gebruik van een leesdossier 4 en weet zijn specifieke aandacht te plaatsen in het geheel van het moedertaalonderwijs zoals onder meer bleek uit zijn bespreking van het cven rapport boland heeft vooral in de jaren zeventig fiks de trom geroerd onder meer met het strijdbare en informatieve dcn cahier dat hij tezamen met josien anker schreef onder de titel jeugdboeken in de klas s het uitgangspunt heel veel credo geven zij in hun korte inleiding op de dichtklapper niet te lezen maar het begin spreekt dezelfde taal als we in uitvoeriger bewoordingen van hen gewend zijn als er een tekstsoort is die alles in zich heeft om letterlijk tot de verbeelding te spreken zelfs bedoeld is om tot de verbeelding te spreken dan is het wel die van het gedicht nu zal wel iedereen onverschillig of hij een meer leerstofgerichte dan wel meer leerlinggenchte didactiek koestert zich in deze fraaie zin kunnen vinden meer expliciet worden de heren dan ook in het vervolg waar zij schrijven dat je poezie kunt lezen en ernaar luisteren dat sommige gedichten zich aldus gemakkelijk laten veroveren maar dat het ook wel eens wat lastiger kan zijn en dat dit individueel van lezer tot lezer kan verschillen soms kun je volstaan met te ervaren wat er tot je komt veel gedichten zijn daar eenvoudig en transparant genoeg voor vaak ook kun je je ervaring van een gedicht verrijken door te proberen wat meer in het gedicht door te dringen er wat meer uil te halen er wat meer mee te doen de dichtklapper biedt bij dat verder exploreren beslist veel hulp het idee erachter is dat de leerlingen zelf met de leerlingenbladen alles is losbladig op stevig papier en zit in een fraaie klapper aan de slag gaan nadat de docent het 35 combat dichtklapper voor poezie in de basisvorming onderwerp kort heeft geintroduceerd soms een stukje theorie heeft gegeven soms een opdracht samen met de leerlingen heeft uitgevoerd de docent krijgt daarbij steun van de makers in de vorm van concreet docentenmateriaal per les dat summier is vaak neerkomt op een enkele opdracht bij een extra gedicht en de precieze tekst van gedichten waar wat mee is uitgehaald overzicht en inleidende les in totaal gaat het om achtentwintig lessen die men kan uitspreiden over drie leerjaren en van elke les is het niveau aangegeven die lessen zijn ondergebracht in de volgende categorieen na een inleidende les techniek perspectief kijken verschillende soorten gedichten spelen met gedichten gedichten voorlezen gedichten maken oordeel en achtergrond in die inleidende les schenken van der veur en boland en dat ligt haast voor de hand als je uitgaat van wat de leerlingen interesseert aandacht aan de allitteratie en de assonantie die les kan als voorbeeld dienen van hun aanpak de leraar krijgt uiteraard de informatie op een apart vel eerst maar eens moeten de leerlingen afgebracht worden van het idee dat gedichten en moeilijk of deftig synoniem zijn doel lesidee voorbereiding en lesactiviteiten zijn de categorieen die de docent krijgt uitgewerkt de leerling krijgt per les een of meer leerlingenbladen veelal met de gedichten erop die gelezen of op andere wijze verwerkt worden en de opdrachten die hij zij alleen of met anderen uit moet voeren het doel is dus in les 1 om leerlingen af te brengen van de dwanggedachte dat gedichten moeilijk en saai zijn het lesidee houdt in dat de leerlingen door samen in bekende rijmpjes versjes liedjes ook popmuziek en allerlei gedichtjes na te gaan welke rol klank en herhaling van klanken speelt sic enig inzicht krijgen in de functie en effecten daarvan de docent moet in zijn voorbereiding drie dingen doen de leerlingenbladen kopieren rijmpjes en versjes uit de oude doos of iets dergelijks meenemen en wat reclameteksten bijeenbrengen want onder het hoofd lesactiviteit 1 lezen we als introductie houdt u een onderwij sleergesprek aan de hand van leerlingenblad 1 en 2 benadruk dat je poezie overal tegenklomt en dat zij allerlei doelen heeft zoals amuseren hartekreten uiten kritiek geven beinvloeden reclame voorbeelden geven van klankrijke reclamezinnetjes ritmisch begeleiden bij touwtje springen bijvoorbeeld etcetera klank en herhaling van klank speelt sic alweer daarin vaak een belangrijke rol laat leerlingen ook zelf voorbeelden geven en daarin klankwerking aanwijzen de eerste tekst waarmee dan de leerlingen op leerlingenblad 1 worden geconfronteerd is de verwijzing naar gedichtjes die je overal vindt met de afbeelding van een mupi waarin naast een oproep tot energiebesparing het gedicht weggaan van rutger kopland is opgehangen en op dezelfde pagina 36 combat dichtklapper voor poezie in de basisvorming twee korte gedichten die slachtoffers van het dictatoriale bewind in urugua in 1980 op sigarettevloeitjes schreven terwijl de keerzijde de tekst geeft van het grote succes van de zangeres zonder naam zeehondenbabies sic kijken ons aan door johnny hoes op muziek gezet een compleet beeld van zo n les hebt u daarmee nog niet want er zijn meer lesactiviteiten beschreven en meer leerlingenbladen gevuld overigens leerlingenblad bevat tweemaal dezelfde tekst van diana ozon ik weet niet of dit haar bedoeling was of dat hier de computer op hol is geslagen maar op deze wijze gaat het in deze dichtklapper de acht afdelingen in de acht afdelingen komt het volgende aan de orde in de categorie techniek werkt de docent op begrip voor het eindrijm rijmschema s leestekens relatie zin en versregel enjambement strofen en hun onderlinge samenhang lettergreep klemtoon metrum ritme en versvoet beelden en vergelijkingen en tenslotte als hoogtepunt de metafoor de categorieen perspectief en kijken liggen in elkaars verlengde daarin leren leerlingen om globaal en gedetailleerd te kijken het perspectief in een tekst herkennen nauwkeurig observeren en registreren zien hoe de dichter de werkelijkheid afbeeldt en verschillende vormen van perspectief in poezie onderscheiden daarna gaat het over scherp kijken en lezen van natuurgedichten en begrijpen hoe ruimte door zintuiglijke waarneming wordt opgeroepen deze afdeling eindigt met de betekenis van de kleur in een tekst met deze drie categorieen zijn we vijftien lessen verder de overige vijf afdelingen zijn aanzienlijk bescheidener van omvang daarin gaat het om te beginnen op niveau 1 en 2 over het soort gedicht met specifieke aandacht voor humoristische gedichten griezelgedichten en diergedichten ik mis daar gezien de belangstelling van 12 13 jarigen voor avontuur een spannende ballade in maar met griezelen kom je ook een eind natuurlijk vervolgens is vooral voor de leerlingen van het tweede niveau gereserveerd het spelen met gedichten via onzinwoorden en figuurlijk taalgebruik en het voorlezen van gedichten inhoudelijk en technisch de laatste stadia zijn dan het zelf maken van gedichten eveneens inhoudelijk droomgedichten wishes lies and dreams en technisch hoe plaats je regels en strofen voor leerlingen van de niveau 2 en 3 en tenslotte dienen de leerlingen zich op niveau 3 uit te spreken over hun voorkeur ze stellen zelf een bloemlezing samen ze krijgen ervaring in het verwoorden van hun waardering en ze zijn in staat zelfstandig informatie over een dichter te verwerven verwerken en verstrekken een paar kanttekeningen uiteraard moet deze dichtklapper beproefd worden door hem te gebruiken maar al lezende kunnen we in elk geval een paar kanttekeningen maken bij de keuze van de gedichten en opdrachten zo vroeg ik mij af of het wel zo n handige beslissing is geweest om in les 2 ter vermijding van de gedachte dat rijmen bij sinterklaas hoort de functie van eindrijm te laten zien aan de hand van een middelnederlandse versie van het 37 combat dichtklapper voor poezie in de basisvorming begin van karel ende elegast voor hetzelfde geld kun je eerst de reinaert van ernst van altena nemen of de ballade van henkie hoebe en blijft dan dichter bij de werkelijkheid van de leerlingen datje vervolgens die oude tekst pakt om leerlingen niet zo n oude verteltekst te confronteren geen bezwaar andere keuzen vind ik heel goed de dwaasheid van het eindrijm in de ridder van jan de cler prachtig in les 4 is de docent instructie vooral ingaan op het verschil in lengte van strofen bij een vergelijking van vier strofische gedichten wel erg summier bij de reconstructie van het gedicht een warme donderdag in mei liep ik geheid vast omdat het bestaat uit liefst twintig versregels die minstens evenveel zinnen vertegenwoordigen het lijkt overbodig maar het was toch handig geweest als de docent hier even herinnerd was aan het feit dat we het rijm al achter de rug hadden maar dat het bij elkaar zoeken van de rijmen de sleutel vormt tot de strofenindeling ik meen uit de opdracht te mogen verwachten dat de leerlingen dat rijm als de selecterende factor moeten noemen portret van diana 1 door een niet tekenaar lichtbruin hoog onder bruin bruin onder het licht licht het blauw blauw haar haar klein die van shirl ey mclaine fijn in les 9 liep ik vast bij schippers portret van diana dat is een portret in woorden ik kon aan die tekst geen touw vastknopen en de instructie hielp me niet hoe kan ik in zo n geval van mijn leerlingen verwachten dat zij hun portret van diana tekenen en vervolgens ook nog eens zo n geschreven portret van hun buurman of buurvrouw maken li teratuurdidacti sch kader er is goed gebruik gemaakt van de verworvenheden van de literatuurdidactiek van de laatste kwart eeuw ja kochs wishes lies and dreams is al weer bijna zo oud en nog altijd voor velen de inspiratiebron voor van der veur en boland een van de bronnen dat is bijvoorbeeld goed te zien in les 6 waarin het gaat over gewaagde vergelijkingen maar in les 7 en ook later nemen zij de 38 combat dichtklapper voor poezie in de basisvorming gedichten zelf als uitgangspunt voor hun opdrachten en alles bijeen is er sprake van een goede mixture met een zin als toon de leerlingen dat objectief kijken niet bestaat iedereen kijkt anders maakt zijn eigen verhaal les 8 laten de auteurs zich kennen als overtuigd door de opvattingen van bleich purves rosenblatt en bij ons de moor omtrent de subjectieve ervaring van een tekst gebaseerd op een verschil in referentiekader zij trekken die lijn gelukkig door naar de dichter zelf en zijn perspectief en het is heel goed dat ze in dichtklapper zo lang bij dat kijken en het perspectief stilstaan want doorgaans wordt dat in het literatuuronderwijs glad vergeten in het gedeelte waarin de auteurs de leerlingen zelf gedichten laten maken volgen zij een koers die veel meer aan het product gerichte literatuuronderwijs van gunter waldmann doet denken diens didactiek is gebaseerd op een grondige kennis van de literaire genres veel grondiger dan bij koch en andere angelsaksische voorbeelden het geval is maar ik moet zeggen dat de door boland en van der veur geintroduceerde abc methode en lijn trekken nieuw voor me zijn in het eerste geval maak je zoveel mogelijk combinaties uit een beperkt aantal woorden en selecteert uiteindelijk de beste in het tweede geval neem je een schema van 6 x 5 vakken 30 in totaal vul 10 willekeurige zelfstandige naamwoorden in 10 bijvoeglijke naamwoorden en 10 werkwoorden laat je buurman l buurvrouw 10 getallen onder de 31 noemen geef hem haar de tien woorden die bij die getallen in jouw schema zijn ieder schrijft nu met in elk geval die 10 woorden een gedicht over het onderwerp zee niet rijmen titel zelf bedenken leuk lijkt me ik ga het meteen doen als dit stukje op de post is de tekstkeuze lichte eenvoudige gedichten even belangrijk als de didactische inspiratie die bepaald niet ontbreekt is dat boland en van der veur zich hebben laten stimuleren door de gedichten zelf de barbarber poezie is hun ijkpunt de poezie ligt ook voor hen op straat blijkens de lijst van bloemlezingen voorin hebben ze de bundels van tine van buul en bianca stigter kees fens jan heerze theo jochems en guy segers c w schraa en willem van toom ooitgedicht goed geraadpleegd ze leren de leerlingen poezie lezen van de barbarberisten buddingh hanlo en schippers van de humoristische van schagen kees stip john o mill hans dorrestijn levi weemoedt piet paaltjens van kinder en jeugddichters als annie m g schmidt armand van assche remco ekkers han g hoekstra wiel kusters shel silverstein frank eerhart ted van lieshout en ook van de dichters hoornik en achterberg voeten en schuur judith herzberg van geel hendrik de vries andreus vasalis otten gezelle van ostaijen en lodeizen die keuze lijkt zo op liet eerste gezicht goed doordacht de voorleesgedichten blijken voorleesbaar de droomgedichten bevatten een vaak heerlijke fantasie wintergedichten dienen als voorbeeld om woordveld associaties te maken en zo zelf tot een eigen wintergedicht te komen duidelijk wordt ook dat het verantwoord rangschikken van woorden tot versregels zoals in les 26 gebeurt op basis van selectie uit vele mogelijkheden verder reikt dan het schrijven van gedichten het voedt eenvoudig het praktisch stilistisch vermogen van de leerlingen het maakt hen taalvaardiger en dat is meer dan de kerndoelen 10 en 39 combat dichtklapper voor poezie in de basisvorming 17 waarop deze dichtklapper inspeelt vergen koos hawinkels heeft daar in verschillende artikelen over jeugdliteratuur in de basisvorming op gewezen 6 discussiepunt als ik de balans opmaak is er toch een belangrijk discussiepunt wie het voorgaande leest constateert terecht dat van der veur en boland de structuur van de poezie als leidraad hebben gekozen voor de samenstelling van hun klapper bij mij komt de vraag op of dit wel spoort met de duidelijke keuze die eerder door de slo medewerkers bonset de boer en ekens enerzijds verbeek anderzijds is gemaakt voor de inhoud van fictie zoals de moor in de vorige tsjip vaststelde waar de auteurs zich in de inleiding die ik hierboven citeerde bewust tonen van de betekenis van gedichten als dragers van emoties en verbeeldingen kan minstens de vraag gesteld worden of hun stramien dan niet heel sterk uit emotionele of verbeeldingsthema s had kunnen bestaan daar zijn met name in de angelsaksische literatuur de nodige voorbeelden van ik zal niet zeggen dat ik daar zonder meer de voorkeur aan geef maar het was het overwegen waard geweest overigens biedt die zelfde angelsaksische literatuur nog veel meer methoden voor het zelf schrijven van gedichten waarin het meeste dat hier wordt gepresenteerd in een of andere vorm in voorkomt met eenzelfde ambachtelijk uitgangspunt als dan van van der veur en boland hiermee hangt samen een tweede bedenking wil van de veur heeft zich in het verleden sterk gemaakt voor tekstervaringsmethoden zoals uit zijn betrokkenheid op met name het werk van alan c purves is gebleken ik heb eigenlijk vergeefs gezocht naar opdrachten en vragen die iets met die methode van doen hebben was dit onmogelijk zag hij er niets meer in het begin met de tekst van karel ende elegast lijkt in dit kader haast significant dat elke school zich overigens de dichtklapper aanschaffe en dan niet als een boek dat bij voorbaat voor andersdenkenden frans duits engels gesloten is die vinden er misschien inspiratie in voor eigen varianten 1 wil van der veur jan boland dichtklapper werken met gedichten in de basisvorming slo enschede 1993 2 ik noem van de recente uitgaven jan van coillie poezie graag averbode apeldoorn 1990 jeanet elders c een reden om te schrijven phoenix nuenen 1985 henk van faassen roos hoogedoorn werken met gedichten in de klas svka amsterdam 1989 ad van der heijden pieter quelle plezier met poezie de ruiter gorinchem 1990 ed leeflang hoezo gedichten lezen kpc den bosch z j boek op school over poezie sss amsterdam 1992 willem wilmink in de keuken van de muze bert bakker amsterdam 1991 jos van der wouw eugene koehorst t gedicht zwijsen tilburg 1988 3 zie onder meer theo rensman gedichten maken op school moer 1977 2 15 25 1978 4 zie bijvoorbeeld wil van der veur de hete brij een leesdossier in levende talen 410 april 1986 232 234 5 josien anker jan boland jeugdboeken in de klas dcn cahier groningen 1978 6 koos hawinkels literatuuronderwijs in de basisvorming in het schoolvak nederlands in het voortgezet onderwijs enschede 1988 40