Leren lezen voor een stuiver – Over geletterd worden, leesonderwijs en eigen onderzoek

Publicatie datum: 1987-01-01
Auteur: Jan Sturm
Collectie: 18
Volume: 18
Nummer: 2
Pagina’s: 33-47

Documenten

jan sturm leren lezen voor een stuiver over geletterd worden lees onderwijs en eigen onderzoe k het leesonderwijs is een belangrijk onderzoeksobject voor vakdidactici neder lands jan sturm katholieke universiteit nijmegen en voorzitter valo m houdt er zich al jaren mee bezig schrijft daar in dit artikel over en betrekt daarbij ook zijn eigen ervaringen wat deed ik nou precies aan leesonderwijs toen ik van de kweekschool kwam hij signaleert een spanningsveld tussen onderzoeksresultaten en onderwijsprak tijk en geeft aan hoe leraren er vanuit het begrip geletterdheid dat ze hante ren zelf achter kunnen komen of er iets mis is in hun leesonderwijs kan de u procedure het aantal slachtoffers van de praktijk van schoolse geletterdheid verminderen steeds wee r in ons onderzoek richten we ons voora l op die beste stuurlui aan de wal wat docenten i n concrete leeslessen doen dat proberen we gezamenlijk te begrijpen daar herinneri ngen van een onderwijze r voor is het van groot be l ang te weten wat de betrokken docenten ze l f zeggen over hun l ee s twintig jaar geleden gaf ik leesonderwijs in onderw ijs we observeren dus niet al l een een gecombineerde 415 klas van een lagere maar we interviewen ook u i tgebre i d daarb ij school nu houd ik me bezig samen met stu komen natuurl ijk ook vragen aan de orde naar denten en docenten met onderzoek naar lees wat docenten will en met hun leesonderwijs en onderwijs op de basisschool mijn ervaringen hoe dat past bij wat ze doen als j e daarop van twintig jaar geleden spelen in dat onder doorvraagt komen onverm ij del ijk je e i gen op zoek een rol evenals trouwens die van de be vattingen over l ezen en l eesonderw ijs ook aan trokken docenten en studenten dat heeft te bod je vraagt naar iets wat j e opvalt dat maken met onze manier van onderzoeken bij w ijkt dan kenne lijk af van wat je verwacht wijze van eerste inleiding op dit artikel zal ik op basis van je e i gen opvatti ngen zo kom ik een paar kenmerken van dat onderzoek a l gauw op de vraag hoe deed ik dat vroeger toelichten zelf dat l eesonderw ijs we l ke opvattingen 33 had ik daar toen zelf over beeld 2 een indruk van zulk onderzoek het maar er is nog een andere aanleiding om me gaat om een onderzoek naar de praktijk van dat af te vragen als je resultaten van ander leesonderwijs bij zes amerikaanse docenten onderzoek naar de praktijk van leesonderwijs die als goed bekend stonden 3 ze gaven les bekijkt komt daaruit vaak als conclusie voort in wat wij hier groep drie en vier zouden noe docenten doen niet wat ze zouden moeten men vervolgens bekritiseer ik in de beide vol doen ik raak er nieuwsgierig naar of dat twin gende sub paragrafen de uitgangspunten van tig jaar geleden ook voor mij gold en mis dat soort onderzoek en laat ik zien waarom de schien voor mijn huidige onderwijs nog wel kennis die het oplevert kennelijk zo weinig en of ik er achter kan komen hoe ik daarmee bruikbaar is voor onderwijsgevenden dan toch vrede kon en kan hebben en in de tweede hoofd paragraaf van mijn artikel niet in de laatste plaats onderwijsgevenden illustreer ik aan de hand van twee voorbeel vormen zich hun opvattingen over lezen en den hoe opvattingen over geletterdheid je ge leesonderwijs over geletterdheid in de loop drag in de klas kunnen beinvloeden der tijd dat doen ze op basis van hun eigen dit alles heb ik nodig om in het hoofddeel van ervaringen en op basis van wat ze leren ook mijn verhaal te laten zien hoe je vanuit je ei natuurlijk tijdens hun opleiding en de uitoefe gen alledaagse praktijk onderzoek zou kun ning van hun beroep ik kan dus bij mezelf iets nen doen naar je eigen opvattingen over lezen te weten komen over de achtergronden van en leesonderwijs ik geef daarin een overzicht die opvattingen dat geeft me vergelijkender van problemen en een globale onderzoeksop wijs houvast bij het begrijpen van wat andere zet daarna beschrijf ik de overheersende op onderwijsgevenden daarover zeggen en bij het vatting over lezen en leesonderwijs tenslotte begrijpen van wat ze doen geef ik een concrete beschrijving van een deel echt leesonderwijs zoals twintig jaar geleden van een lopend onderzoek in de slot met een taal of leesboek met vragen en op paragraaf geef ik enkele korte conclusies drachten dat geef ik al lang niet meer als ik nu studenten vraag een boek te gaan lenen in uitkom s ten van een onderzoek de ub lijkt dat oppervlakkig wel op wat ik naar lee sonderwij s vroeger vrijdagsmiddags zei tegen mijn leerlin gen allemaal een boek gaan halen uit de kast we hebben nauwel ijks i ets gez i en dat erop in de hal en volgende week uitgelezen mee te wees dat een van de docenten bewust pro rugbrengen ze moesten daar wel een stuiver beerde het leren voor de leerlingen te verge voor betalen anders kwam er nooit wat makkel i jken wat we steeds opnieuw weer za nieuws in die kast toch is de intentie achter gen waren docenten d i e hun l eer l ingen vroe die opdrachten heel verschillend drieentwintig gen antwoorden uit hun schriften op te lezen jaar geleden hoorde die opdacht bij mijn lees en vragen te beantwoorden b ij een tekst uit onderwijs vandaag zou ik er moeite mee heb hun leesboek kennelijk g i ngen d ie docenten er ben om dat nog te vinden maar over de lees daarb i j vanu i t dat de leerlingen a l moesten vaardigheid van mijn huidige studenten maak kunnen l ezen ik me niet meer druk zij moeten niet meer le het l eesboek bepaalt de structuur van de ren lezen maar kritisch kennis nemen van de l es als er bu i ten het boek om hu l p geboden resultaten van onderwijsonderzoek nagaan wordt beperkt z i ch die tot het stellen van wat ze ervan kunnen leren bijvoorbeeld van n i euwe vragen b i j deze l fde tekst meestal de onderzoek naar de praktijk van leesonderwijs ze l fde soo rt vragen als al in het boek staan daarover zullen ze niet gauw uitgelezen raken e i gen lijk beperken docenten z i ch e rtoe te dat baart me nu meer zorgen je kunt er be l uisteren en te reageren op sommige fouten hoorlijk moedeloos van raken als je met de van de leerlingen als een docent een fout b i j moderne middelen van nu een search laat een leerl ing signa l ee rt lijkt dat toevallig te ge doen het lijkt wel of de printer niet uitgerafeld beu ren je kunt i n i eder geva l moeilijk vast raakt van die grote hoeveelheid titels raak ik stellen dat bijvoo rbeeld eerst systemat i sch zelf niet meer ontmoedigd wel van de uit een bepaa ld soo rt fout ges i gnaleerd wordt en komsten van veel van dat onderzoek later een andere soo rt bovend i en de leerlin in de volgende sub paragraaf geef ik aan de gen kr ijgen weinig tijd om na te denken over hand van een vrij willekeurig gekozen voor de gesignaleerde fout en d i e dan te verbete 34 ren vaak geeft de docent zelf maar het goede zorgen te maken over mogelijke andere con antwoord kennelijk om de les niet te veel op clusies die te trekken zijn ze zullen zich dus te houden ook niet verdiepen in het gedisciplineerd afwe docenten zeggen wel dat ze hulp bij het gen van die mogelijke conclusies onderzoe leren lezen willen geven maar ze doen het kers moeten dat natuurlijk wel doen dat is niet wij hebben er althans niets van gemerkt hun taak maar daar staat tegenover dat het docenten denken niet van tevoren bewust begrip van de situatie van docenten door hun na over welke hulp ze zouden willen geven voortdurende aanwezigheid zo direct is dat en hoe ze laten de les gebeuren zoals die ze zich heel goed kunnen veroorloven om op gebeurt 4 hun intuities af te gaan als docenten daar tijd voor hebben en dat vruchtbaar vinden ik twijfel volstrekt niet aan de waarheid van kunnen ze die intuities naar mijn ervaring uit waf onderzoekers als duffy en mclntyre zeg wijst zeker expliciteren ze kunnen dan ook al gen dat ze gezien hebben integendeel ik heb ternatieven formuleren de laatste tijd heel wat lesverslagen en proto je kunt er mijns inziens gerust vanuit gaan collen van leeslessen gelezen en bestudeerd dat docenten doen wat ze doen als een func voornamelijk van lessen in nederland gegevens tie van hun intuitieve begrip van de onder en het zou me weinig moeite kosten om bij wijsleersituatie op basis van dat alledaagse elk van de bovenstaande observaties en daar begrip voeren ze hun taak uit natuurlijk heeft aan verbonden conclusies een stukje protocol dat alledaagse begrip een andere inhoud en te geven dat bewijst dat het in nederlandse structuur dan het wetenschappelijke begrip leeslessen net zo kan gaan van die situatie maar dat betekent nog niet mijn probleem met dit soort uitkomsten van dat het van mindere kwaliteit is wie naar on onderzoek en vooral met de weergave ervan derwijs kijkt om er iets over te weten te ko die ik in mijn voorbeelden met het oog op men als docent of als onderzoeker moet er het effect enigszins gestyleerd heb ligt in mijns inziens eerst en vooral op uit zijn te ach het beeld dat ze van docenten oproepen men terhalen wat het begrip van de situatie van de sen die niet zien wat er mis is in hun onder betrokkenen is inclusief het begrip van de kij wijs en dus maar rustig voorthobbelen in hun ker zelf als je dat als onderzoeker niet doet praktijk als die docenten nu maar eens maak je onvermijdelijk in je onderzoek alleen je wisten wat die onderzoekers weten en zien eigen begrip van de situatie zichtbaar terwijl daarom heb ik ook zo n moeite met de conclu je denkt iets algemeen geldigs te rapporteren sies die onderzoekers aan hun onderzoek ver natuurlijk maakt ook een docent haar zijn be binden en in hun voetspoor de beleidsmakers grip van de situatie zichtbaar in het dagelijks de begeleiders de opleiders en wat dies meer handelen in de klas maar zonder die geldig zij wij moeten die docenten veranderen door heidspretentie ze onze wijsheid door de strot te wringen ge lukkig zijn docenten geen intelligent gepro bezwaren tegen grammeerde automaten waarin je een andere de hu idige kenn i s over lee sonderw ijs chip kunt inbouwen of die je met een andere floppy kunt laden ik kan mijn bezwaar tegen de resultaten van het gangbare onderzoek als volgt samenvat begri p va n de si tuat i e in de k la s ten er komen twee soorten kennis tegenover elkaar te staan aan de ene kant de expliciete ik twijfel er wel aan en daarom kwam ik op kennis van de onderzoeker die het vaak onge de vraag hoe deed ik dat nou vroeger zelf reflecteerde begrip van die onderzoeker zicht dat leesonderwijs of docenten zelf niet baar maakt aan de andere kant de impliciete kunnen zien dat er iets mis is ze zullen ze kennis van de docent die zijn haar begrip van ker onsystematischer en ongedisciplineerder de onderwijsleersituatie weerspiegelt onge observeren dan onderzoekers maar daar staat twijfeld heeft de kennis die de onderzoeker tegenover dat ze er altijd bij zijn bij wat er ge produceert meer status ook in de ogen van beurt in hun klas niet zo maar eens eventjes e docenten maar dat betekent niet dat die ken ze zullen wellicht sneller een conclusie verbin nis daarmee handelingskennis van de docent is den aan wat ze zien zonder zich al te veel of wordt ze blijft kennis van buiten die 35 hooguit op een of andere wijze geneutraliseerd ca afgeleid van ideeen over beschaving gelet moet worden om het bedreigende karakter er terdheid en leren dat ik ondanks mijn twijfel aan te ontnemen een beproefde en mijns in dat lees vooral veel advies doorgaf moet te ziens terechte neutraliseringsstrategie is de maken hebben met mijn toenmalige begrip van verzuchting ja ja de beste stuurlui staan waar het om gaat in onderwijs c q in taal en weer aan de kant leesonderwijs een soort inleiding in het enigs zins mysterieuze gebied der schone letteren en hoewel ik mijn eigen geheugen zeker als ik letteren leren lezen het losjes raadpleeg niet zo erg vertrouw ik ben er vrij zeker van dat ik geen adviezen ge een onderw ijzer als priester van geletterdhei d geven heb over het deelnemen aan sportclubs het aanschaffen van scheikundedozen van hoe moeilijk en gevaarlijk dat ook is ik moet klei en verf van popplaatjes enzovoort concreter worden wat betekent dat geneuzel het lees vooral veel advies viel binnen mijn over begrip en kennis in de praktijk van de begrip van de onderwijsleersituatie maar klas dat uitleggen in een paar bladzijden is evengoed maakte daarvan deel uit het besef moeilijk zeker als het gaat om zo n ingewik dat het maar aan weinigen gegeven zou zijn keld onderwijskundig verschijnsel als geletterd dat advies op te volgen en aan nog minder dat heid en definities van geletterdheid ik moet advies blijvend op te volgen en zo lid te wor voorbeelden vinden die voor de lezer herken den van de geletterde gemeenschap over de baar zijn zoiets heb ik ook wel eens meege onderwijzerscultuur van die dagen waarin ik maakt gezien gedacht gevaarlijk is het ook via mijn kweekschool duidelijk ben ingeleid is concrete voorbeelden hebben altijd een hele nog niet zoveel geschreven maar de weten boel unieke eigenschappen wie om welke re schap die zeker ook werkte als een zichzelf denen dan ook daarop vooral het accent legt waarmakende profetie dat ondanks grote ontneemt zo n voorbeeld zijn illustratieve inspanningen weinigen uitverkoren zouden kracht het kan dan zelfs als tegenvoorbeeld worden van de velen die via onderwijs geroe gaan werken op dat gevaar af dus maar 8 pen werden maakte daarvan ongetwijfeld deel wat ik me van mijn eigen leesonderwijs herin uit de onderwijzer was weliswaar prediker ner is in ieder geval het advies dat ik nogal van cultuur mathieson 1976 maar tegelijker eens op ouderavonden die beruchte tien mi tijd grotendeels een roepende in de woestijn s nuten per ouder gat u moet jaap veel la terug naar jaap en het lees vooral veel ten lezen thuis zorg ervoor dat hij elke week advies het ontging me niet dat jaap vrij een bibliotheekboek leent en dat hij dat ook dagsmiddags graag naar de hal wilde om zijn uitleest je moet je jaap dan voorstellen als bibliotheekboek om te ruilen maar ik was niet een zogenaamde zwakke leerling hij kreeg zo gek dat ik niet wist dat het hem vooral te magere cijfers van mij vooral voor taal en le doen was om even lol te kunnen trappen ik zen ik vrees dat ik me dat zo goed herinner kon niet tegelijkertijd in de klas en in de hal omdat ik problemen had met dat soort advie zijn en ik moet eerlijk bekennen in de klas zen niet dat ik er niet van overtuigd was dat was ik nogal streng ik kon dus zien dat er het goede adviezen waren ook verdacht ik objectief iets mis was met mijn lees me er niet van dat ik zoveel mogelijk stuivers onderwijs vormde dat nu een gerede aanlei wilde vangen voor de bibliotheek voorname ding om daarin iets te veranderen welnee en lijk twijfelde ik aan mijn recht als jonge on dat kun je mijns inziens geen pedagogische derwijzer oudere ouders zulke adviezen te verwaarlozing noemen dat jaap nooit een geven echte lezer zou worden dat paste perfect in maar goed ik gaf dat advies als onderdeel van mijn begrip van mijn onderwijsleersituatie met mijn lees taalonderwijs ik zal dat advies wel betrekking tot leesonderwijs ik zorgde voor op mijn kweekschool opgedaan hebben als een goed aanbod dat jaap daarvan geen ge onderdeel van een heel pakket van dat soort bruik wenste te maken that was all in the vuistregels voor de onderwijspraktijk en mis game schien is dat advies ooit wel gebaseerd op uit komsten van onderzoek al denk ik eerder dat het gebaseerd is op een soort alledaagse logi 36 leesonderwijs in de klas len de organisatie van onderwijs en leesonder aanbod van genade wijs en dat we met zo n organisatie in het al gemeen kunnen leven afgezien van wat tweede voorbeeld niet zo dicht aan mijn lijf geknor in de marge hangt natuurlijk samen als dat van jaap in hun al eerder aangehaalde met onze gezamenlijke inhoudelijke definitie artikel formuleren duffy en mclntyre een reto van leesonderwijs en geletterdheid een be rische vraag die enigszins duidelijk maakt langrijk aspect daarvan is dat het uiteindelijk wat hun begrip is van de situatie in het de verantwoordelijkheid van de leerling zelf is lees onderwijs hebben docenten niet de pro een produkt van eigen verdienste dat zij hij fessionele verplichting om verwarring en fou geletterd wordt en leert lezen leerlingen die ten te verminderen door het leerproces van dat echt willen bieden we genoeg gelegen leerlingen onder woorden te brengen en te heid we zorgen dat er een ordelijke gelegen structureren vooraf of in de vorm van zorgvul heid is waarin leerlingen bezig kunnen zijn de dig gestructureerde correcties achteraf zeg een met leren zoals we dat bedoelen de ander daar maar eens nee op met iets anders wat wij dan geen leren wen toch doen docenten dat eigenlijk volgens de sen te noemen de gevolgen daarvan zullen die auteurs want docenten geloven kennelijk dat leerlingen later wel ondervinden vooral de je leert lezen als leerling als je de leesmethode leerlingen die van huis uit al geloven doorwerkt meer begeleiding is niet nodig dat niets tevergeefs is gelezen die gaan het duffy en mclntyre proberen overigens wel iets maken in dat onderwijs die leren letteren le te begrijpen van het doen en laten van de zen en worden geletterd docenten die ze geobserveerd hebben hun uitgangspunt is dat die docenten iets anders doen dan opleiders en onderzoekers van hen wat wil ik als do cent verwachten weliswaar verbinden ze daaraan eigenlijk met mijn leesonderwijs de opmerking dat die opleiders en onderzoe kers daarmee rekening zouden moeten hou een bekende pr o c edure den maar ze gaan verder niet in op de vraag om een antwoord te zoeke n waar zij die opleiders en onderzoekers dat normatieve beeld van wat docenten in lees de prob lemen samengevat onderwijs zouden moeten doen vandaan ha in de voorafgaande paragrafen heb i k aan de len wat er ten grondslag ligt aan het afwij hand van een paa r voorbeelden l aten z i en w a t kend gedrag van de docenten durven ze bijna vo l gen s m ij be l angrij ke prob l emen z ij n in de niet neer te schrijven lijkt het wel heel voor praktij k va n onderw ijs i n lezen i k vat ze i n zichtig merken ze op dat docenten er wellicht dr i e s te ll ing e n samen op uit zijn ervoor te zorgen dat alles een beet je lekker loopt in de klas dat leerlingen tijdens we koesteren in het onderwijs diepliggen de lessen op ordelijke wijze met iets bezig de historisch bepaalde en bepalende ideeen zijn o over lezen en leesonderwijs over geletterd ik zelf zou aan die opmerking nog willen toe heid en geletterd worden c q geletterd ma voegen je hoeft helemaal niet zo lang op ken die van grote invloed zijn op ons alle school rond te lopen om te weten dat een daagse gedrag in de klas en de school klassieke klassikale leesles een uitnemende si 2 die ideeen zijn voor de betrokkenen bij on tuatie is om dat doel te bereiken bijna net zo derwijs docenten bepaalde groepen leerlin goed als het geven van een moeilijk dictee ik gen en hun ouders opleiders onderzoe zou overigens niet weten waarom je een do kers zo vanzelfsprekend dat het heel cent dat op een of andere manier zou verwij moeilijk is ze bewust te maken er kritisch ten en zo n verwijt lees ik een beetje tus over na te denken na te gaan of ze een sen de regels bij duffy en mclntyre die do beetje sporen met onze rationele ideeen centen hebben immers niet zelf verzonnen dat over rechtvaardig onderwijzen die we op al onderwijs leesonderwijs gegeven moet wor lerlei manieren bespreken en propageren den in groepen van zo n dertig leerlingen tus 3 de alledaagse inrichting van ons onderwijs sen vier muren op een bepaalde tijd en met leidt ertoe dat het eigenlijk in eerste instan een leesmethode zo definieren wij met zijn al tie belangrijk is dat kinderen bezig zijn wa t 37 kinderen dan precies doen en laten is daar ene opvatting zorgt er door haar eenzijdigheid aan ondergeschikt zo n inrichting bevor voor dat sommige kinderen leesmoeilijkheden de rt natuurlijk niet het kritisch nadenken krijgen het perfectioneren van het leesonder over ons handelen en over de ideeen die wijs dat past bij die ene opvatting helpt dan daaraan ten grondslag liggen niet veel integendeel dat maakt die leesmoei lijkheden alleen maar hardnekkiger zo n samenvatting van problemen in drie stel in haar zeer leesbare artikel in moer heeft fie lingen moet natuurlijk nader uitgewerkt wor van dijk 1985 daarop ook al gewezen maar den ik doe dat op twee manieren allereerst van dijk laat vooral zien wat voor een andere laat ik aan de hand van artikelen die in de opvatting over lezen en leesonderwijs mogelijk laatste jaargangen van moer verschenen zijn is en wat die betekent voor het leesonderwijs zien wat je je kunt voorstellen bij die van dat zij geeft aan volwassenen als ik zelf nog zelfsprekende ideeen over leesonderwijs en onderwijzer was zou ik het voorbeeld van van hoe die samenhangen met wat er gebeurt in dijk meteen willen volgen zo inspirerend en de alledaagse klassepraktijk vervolgens ver overtuigend vind ik het wijs ik naar een bekende manier waarop je er dat geldt ook wel een beetje voor de vuistre achter kunt komen wat je eigen vanzelfspre gels die willy van peer 1986 in moer heeft kende ideeen als docent behelsen een heel laten afdrukken zijn zesde vuistregel lees concrete beschrijving van het werken met die zelf veel en met plezier lijkt trouwens erg zogenaamde u procedure geef ik in de laatste veel op mijn eigen lees vooral veel advies van sub paragraaf daaraan voorafgaand probeer ik twintig jaar geleden uit te leggen hoe het zit met de historische alleen ik vrees dat willen niet genoeg zou achtergronden van die vanzelfsprekende zijn en ook in die vrees sta ik niet alleen van ideeen peer 1986 p 31 32 schrijft zelf de school se institutie waarmee wijzelf zo nauw verbon moer over de problemen den zijn en waarmee we ons niet alleen be nederkoorn van dijk en van peer roepshalve maar ook persoonlijk zijn gaan dat er problemen zijn in ons leesonderwijs identificeren legt ons zonder dat we dat zelf niet alleen in het zogenaamd aanvankelijk le willen en zonder dat we daar zelf controle zen en voortgezet lezen maar ook in het over hebben zo n sterke patronen en normen letterkunde onderwijs zowel op de basis op dat we ons eigen handelen niet meer in de school als in het voortgezet onderwijs dat hand hebben dat we anders gezegd dingen is niet alleen mijn conclusie zelfs de overheid doen die we in feite niet willen ziet dat probleem en spendeert daarom een van peer biedt als oplossing de gemakkelijk hoop geld aan het speerpunt lezen in de heid van het lezen wie maar gelooft dat le laatste jaargangen van moer zijn er voortreffe zen gemakkelijk is zal de vuistregels in de lijke artikelen geschreven over die problemen praktijk kunnen brengen bij alle sympathie die vooral over de buitengewoon eenzijdige manier ik voor van peers voorstel voel het lijkt me waarop ze geanalyseerd worden in het kader nogal naief eigenlijk zegt van peer dat zelf van het speerpunt lees of herlees het helde ook re artikel van anne nederkoorn 1986 waarin de vloer aangeveegd wordt met de pretenties hoe zien je eigen vanzelfsprekende ideeen van het onderzoek naar leesmoeilijkheden dat eruit ten grondslag ligt aan het nascholingsprogram dat je als docent dingen doet die je in feite ma met de inmiddels bijna beruchte map niet wilt zal iedereen in de praktijk van voor alle zekerheid het gaat er niet over of haar zijn alledaagse onderwijs meer dan eens dat onderzoek wetenschappelijk verantwoord ervaren hebben vaak zullen die ervaringen te is daarover moet maar elders gediscussieerd maken hebben met oppervlakkige verschijnse worden wat nederkoorn terecht aan de kaak len ik wilde dit lesje vandaag af hebben stelt is de eenzijdige opvatting over lezen en maar het is me niet gelukt maar iedere on leren lezen waarvan als vanzelfsprekend wordt derwijsgevende heeft er ook weet van als er uitgegaan als dat onderzoek al iets te bieden meer mis is dan je planning niet halen pro heeft voor de praktijk dan kan dat alleen wer blematisch wordt dat weten als je er zo greep ken binnen die ene opvatting maar juist die op wilt krijgen dat je er fundamentele veran 38 beringen op kunt baseren als je ook wilt we slachtoffe rs van geletterdhei d ten w a t er mis is en dat in de toekomst wilt voorkomen geletterdheid als selectienorm als je dat wilt weten moet je mijns inziens in de vorige paragraaf heb ik beschreven dat een analyse maken van die sterke patronen en ik twintig jaar geleden eigenlijk wel wist dat normen waar van peer het over heeft dat kan ik met mijn leesonderwijs van jaap geen ech met behulp van de u procedure die in moeder te lezer maakte wat ik in het algemeen wel taaldidactiek leidse werkgroep moede rt aaldi beoogde maar dat ik me daar eigenlijk ook bij dactiek 1986 p 577 e v in verschillende uit neerlegde die voorspelbare mislukking kwam werkingen beschreven wordt toegepast op niet in strijd met mijn definitie van geletterd leesonderwijs ziet die u procedure er globaal heid en zolang ik die niet betwijfelde kon ik als volgt uit verderop geef ik er een heel niet iets fundamenteels veranderen de enige concrete uitwerking van weg die me openstond met dwang meer van hetzelfde doen ik weet ook nog dat ik me 1 hoe verloopt mijn 4 w at moet ik d an in mijn daaraan bezondigd heb leerlingen met feitel ij k l ees onde rw ijs feiteli j k ged rag veranderen toestemming van de ouders een half uur laten nablijven om ze te helpen bij het uitlezen van 2 1 1 welke def in it ie van 3 zo n ee wel ke d e fini t ie van gelette r dhe id v in d ik dan hun bibliotheekboek ik geef grif toe dat was nogal een ruwe methode maar naar mijn oor deel heeft fie van dijk gelijk als ze zegt dat g elette rdheid hant eer de nascholing met de map op dezelfde aanpak i k kennelijk de j u i ste v ind i k dat een jui s te mikt meer van hetzelfde alleen in een tech nisch veel verfijnder vorm dan mijn half uur nablijven we raken hier aan een ingewikkeld probleem de redenering van fie van dijk is glashelder zo n analyse hoeft overigens helemaal niet te meer van hetzelfde helpt niet voor de japen leiden tot verandering kijkend naar je feitelijk dus pak ik het heel anders aan maar ondanks leesonderwijs en daaruit je eigen definitie van die andere aanpak maak ik toch echte lezers geletterdheid reconstruerend kun je tot de van hen dat is eenvoudig een zaak van recht ontdekking komen dat je het toch wel eens vaardigheid want als ik dat niet doe zitten bent met die definitie je kunt ook beseffen die japen straks met zijn allen in het maat dat je het eigenlijk niet eens bent met die defi schappelijk verdomhoekje pas echter op die nitie maar geen kans ziet passend gedrag bij echte lezer die fie van dijk van jaap maakt een andere definitie te realiseren de kans dat is natuurlijk op zijn minst een heel andere je dan gauw gek wordt lijkt me niet uitgeslo echte lezer dan die ik twintig jaar geleden in ten in dat geval mijn hoofd had van dijk laat daarover overi je eigen definitie van geletterdheid 3 probe gens geen enkel misverstand bestaan ren te reconstrueren is geen eenvoudig klusje voor zover ik kan overzien zou het probleem dat vraagt vrij langdurig onderzoek als zo n van die andere echte lezer en het daaraan reconstructie je dwingt tot verandering is dat verbonden andere lees taalonderwijs nog evenmin eenvoudig fundamentele veranderin wel op te lossen zijn voor veel moeder taal gen in een klap zitten er niet in dunkt me an docenten zal het gelet op hun traditioneel ge ders gezegd je zult meer dan eens de u moe letterde opleiding pijnlijk zijn zich erbij neer te ten doorlopen en stapje voor stapje je routines leggen dat poezie een van de uitingen van ge veranderen letterdheid is niet de mooiste de beste de voordat ik een bescheiden illustratie geef van echtste maar dat lukt misschien nog wel het zo n onderzoek probeer ik op mijn manier nog opheffen van het maatschappelijk verdom iets te verhelderen van die diepliggende nor hoekje lijkt me vrijwel niet te realiseren als men waarmee we allemaal in ons handelen te dat er namelijk niet meer is heeft er een ingrij maken hebben pende maatschappelijke herstructurering plaats gehad waarbij inkomen macht en status her verdeeld zijn en dat is voor iedereen die daar bij heeft moeten inleveren uiterst vervelend om het zachtjes uit te drukken 39 houd het volk in bedaug voor zijn didactiek vormen de drie taallagen de innige samenhang tussen leren lezen als van het a b te weten eerste stap op weg naar een staat van gelet de gemeenzame omgangstaal de onderste terdheid die per definitie voor weinigen in per laag van het a b die een democratiserende fectie te bereiken is en het in stand houden tendens vertoont die dikwijls overslaat tot van een maatschappelijke gelaagdheid c q een devaluerende van maatschappelijke ongelijkheid zal ik aan de normale omgangstaal van het sociale de hand van twee citaten illustreren ik kies verkeer die zich richt op het gemeenschappe die uit de geschiedenis van het moedertaalon lijke streeft naar nivellering en die vooral dui derwijs de afstand in tijd maakt het gemakke delijk moet zijn helder ordelijk overzichtig lijker de essentie ervan te pakken de cultuurtaal o a gekenmerkt door de het eerste stamt uit een reisverslag van een ver fijning van het dichterlijk woord de noorse onderwijsspecialist die in 1852 naar scherpte van de denker een kunstige perfec schotland ging om daar zijn licht op te steken tie zij vormt het tegenwicht tegen vervlakken over de invoering van het volksonderwijs de vulgariserende of zelfs verruwende invloe sterhouse 1979 in zijn tijd werd die invoe den die in de gemeenzame omgangstaal werk ring in west europa gepropageerd onder meer zaam zijn kortweg het is de spreek en ter bestrijding van de dreigende anarchie onder schrijftaal van een elite die door opvoeding en massa s der armen zie onder anderen grace ontwikkeling aan de spits staat van de cultuur 1978 dasberg jansing 1978 de noor nis van het land sen genaamd beschrijft wat hij meemaakt tij als denker en schrijver over taalonderwijs dens een soort examen schoolonderzoek vooral gericht op het volksonderwijs houdt engels van nispen het erop dat hij taallagen be schrijft maar het zal weinig lezers van zijn ge er werden een paar stukjes uit een leesboek voorge schrift moeite kosten om te ontdekken dat lezen zonder uitzondering lazen de leerlingen goed van nispens taallagen naadloos samenvallen sommigen lazen opmerkelijk mooi en levendige der met maatschappelijke lagen anders gezegd tienjarige jongen moest bijvoorbeeld een retorisch met sociaal economisch gekenmerkte groepen geschreven stukje lezen dat als volgt begon vrij de gemeenzame omgangstaal wordt nu juist heid is onverbrekelijk verbonden met de britse bo dem ze valt ermee samen zodra zelfs de vreemde gebruikt door mensen met weinig inkomen en ling en de bezoeker zijn voet op britse bodem zet met weinig macht hun taal en cultuur hun valt hij onder de britse wet die bepaalt dat de grond specifieke geletterdheid komt niet in de on die hij betreedt heilig is en gewijd door de geest van derste taallaag terecht op basis van linguisti universele vrijheid hij las dat zonder enige hape sche kenmerken de gebruikers van die taal ring met een krachtige en juiste intonatie en met zitten op basis van hun inkomen en macht in een expressie waarin diepe en edele britse trots de onderste laag van de maatschappij en de doorklonk hij sleepte iedereen zo mee dat er onwil negatieve oordelen over die gebruikers hech lekeurig werd geapplaudiseerd ten zich ook aan hun taal en cultuur hiermee toont de volksschool zijn vermogen om bij hetzelfde geldt voor de bovenste taallaag de zijn leerlingen een gevoel voor vrijheid en nationali teit te ontwikkelen die liefde voor het vaderland zogenaamde culturele elite valt grotendeels sa wordt versterkt en gevoed door het vermogen tot men met de relatief kleine maatschappelijke solidariteit als nu de zoon van de eenvoudige arbei groep waar geld en macht geconcentreerd zijn der door de volksschool en door het gebruik van de gelaagde maatschappij weerspiegelt zich in voorgeschreven onderwijsmateriaal in staat is om de een gelaagde definitie van geletterdheid edelste en gevoeligste snaren van zijn meerderen te hoewel van nispen op vele plaatsen in zijn raken en hen mee te slepen in de gevoelsstroom verkenningen een duidelijke sympathie laat dan begrijpt men niet alleen maar men gevoelt ook blijken voor de gemeenzame omgangstaal zo dat het volk een is en dat het onderwijs ook al zijn er verschillende niveaus toch voor alle delen van als die op het platteland in gebruik is een het volk gelijksoortig en te algemenen nutte is merkwaardige tweeslachtigheid waaraan meer taaldidactici lijden is hij volstrekt duidelijk i n 1946 sc hrijft frater v ic tor van nispen over de taak van de volksschool een r e c ent ove rl eden ordeb r oede r van de l ee s de normale omgangstaal dat is de taal die vad er va n ned e rla n d z ij n v erkenningen op de volksschool aan het kind moet leren aan het gebied va n ta al en taa lon de rw ijs de ba sis elk kind omdat allen daarmee gediend zijn de 40 begaafden onder hen vinden hun eigen weg raire definitie van de zogenaamde maatschap wel en krijgen overigens hun overvloedige pelijke elite norm en enige norm dat daardoor kansen nog na de l s periode p 105 vol die elite haar privileges behoudt is mooi mee gens van nispen is die normale omgangstaal genomen of is dat doel dat er slachtoffers van een betere kwaliteit dan de gemeenzame vallen is betreurenswaardig al ligt dat eigenlijk omgangstaal omdat ze een rijkere woorden aan henzelf dan moeten ze maar op he t schat en een uitgebreider fonds van syntacti schoolse aanbod ingaan wat we kunnen sche middelen bezit en daardoor beter denken doen dat aanbod perfectioneren hoe minder mogelijk maakt p 130 in de overtuiging leerlingen eraan kunnen ontsnappen hoe dat taaltraining de denktucht versterkt moet beter de school er alles op zetten de kinderen uit het laagland der gemene omgangstaal mee te zo n analyse staat onder de verdenking tot voeren naar de hogere streken van de normale pessimisme en inertie te leiden ook als docent omgangstaal waar het uitzicht helderder is en ontsnap je niet aan de knellende banden van de blik verder reikt wie zich wel eens ver maatschappelijk aanpassend onderwijs een baasd heeft over het enthousiasme waarmee andere interpretatie is echter ook mogelijk ge het compensatie onderwijs vanuit de deficiet geven de omstandigheid dat onderwijs hoe hypothese in nederland werd begroet zou dan ook slachtoffers maakt heb je als docent moeten onderzoeken hoelang het klimaat de vrijheid je gedachten te laten gaan over wie daarvoor al bestond bij taaldidactici waarom geslachtofferd wordt dat kan je weer overigens ziet van nispen nog twee andere helpen bij de keuze tussen alles laten zoals motieven om zo n taaltraining in de normale het is tijd vrijmaken om je te laten bijscholen omgangstaal met alle kracht op te zetten al bijvoorbeeld met de map df tijd vrijmaken om leen disciplinering van de geest opent voor op zoek te gaan naar je eigen definitie van ge leerlingen van onze scholen ook van onze letterdheid en die van je leerlingen jezelf bij volksscholen uitzichten op betere sociale mo scholen op basis van je eigen onderzoek kies gelijkheden en vooral een scherpere kijk op je voor het laatste dan zullen de testscores in hun bovenaardse bestemming cursivering van je klas waarschijnlijk niet verbeteren maar dat mij j s is dan jouw keuze en die van je leerlingen als je zo op zoek gaat naar de definities van gelet de mythe van de elit e terdheid van je eigen leerlingen doe je dat niet de teksten van nissen en van nispen illustre omdat je dan wilt aansluiten bij hun leef en ren mijns inziens heel duidelijk waarom het belevingswereld uit didactische overwegingen uiteindelijk kan gaan in het leesonderwijs de die truc past vooral in onderwijs dat leerlin bestendiging van de maatschappelijke gelaagd gen zo snel mogelijk wil aanpassen aan de heid de bestendiging van een ongelijke verde bestaande normen ling van inkomen en macht om dat te berei wie recht wil doen aan de definities van gelet ken blijkt het noodzakelijk de taal en cultuur terdheid van leerlingen probeert die juist via de geletterdheid van het volk de massa onderwijs te ontplooien zodat die definities te diskwalificeren en de taal en cultuur van de krachtig genoeg worden om ook maatschappe elite tot in principe onbereikbare norm te ver lijke status te verwerven zonder aanpassing heffen zie matthijssen 1982 onderwijs is als je daarvoor kiest verander je niet of nau dan het middel bij uitstek om duidelijk te ma welijks de bestaande maatschappelijke verhou ken dat die norm voor de meesten onbereik dingen dat doe je overigens ook niet als je baar is via het onderwijs kan het volkskind kiest voor niks doen of voor je laten bijscho wel gedwongen worden de gemeenzame taal len je kiest wel voor je eigen onderwijs en en cultuur los te laten maar de elitaire gelet voor de leerlingen die het naar jouw oordeel terdheid bereikt het daarmee niet het meest verdienen hoe je het ook wendt of keert het lees taal onderwijs en de verbetering ervan mikken per bevlogen verha l en z ij n gauw geschreven laten traditie op geletterdheid in maatschappelijke we du s maar sne l gaa n ki j ken naar de harde gelaagdheid of dat nu uiteindelijk geacht en moeizame prakt ijk v an zelfs chol ing op ba s is wordt in dienst te staan van het vaderland de van e i gen onderzoek daaraan heb j e a l gauw hemel of nog iets mooiers daarbij is de lite j e handen vol 41 een concrete uitwerkin g kan steken vooral als je een enthousiaste sta giaire kunt vinden die je kan helpen in het ka verzamelen van materiaal der van een stage opdracht geeft dat veel vol aan een bescheiden voorbeeld wil ik laten zien doening voor een stagiaire kan het bewerken hoe je te werk kunt gaan als je zelf als do van het materiaal heel vruchtbaar zijn je duikt cent onderzoek wilt opzetten naar definities dan wel heel diep in de concrete praktijk van van geletterdheid ik zal daarbij niet alle vier het onderwijs stappen uit de u procedure illustreren kort samen zo n onderzoekje opzetten als colle heidshalve beperk ik me grotendeels tot stap 1 ga s of samen met een stagiare biedt in al en 2 althans expliciet aanzetten voor alterna lerlei opzichten voordelen vooral als je de tijd tieve definities van geletterdheid stap 3 rovende bewerking analyse en interpretatie heb ik in het voorafgaande behandeld een van het materiaal samen kunt doen bewer antwoord op stap 4 kun je mijns inziens pas ken analyseren en interpreteren betekent vinden als je de eerste drie stappen een keer voortdurend beslissingen nemen als je samen doorlopen hebt bent kun je die beslissingen bij elkaar toetsen aan het voorbeeld wil ik ook laten zien dat je zodat je keuzen duidelijker worden als gewoon docent voldoende kennis en prachtig is het natuurlijk om met professionele vaardigheden bezit om zo n onderzoekje aan te apparatuur en met een heel schoolteam onder pakken je kunt immers een beroep doen op zoek op te zetten houd het in het begin ech je ervaringsdenkundigheid en je directe be ter bescheiden dat levert al werk genoeg op grip van onderwijsleersituaties het is belangrijk om eerst voor jezelf te ont je scholing in en ervaring met het analyse dekken of je onderzoek je iets oplevert wat je ren en interpreteren van taal teksten en de moeite waard vindt betekenissen maak je lessen nederlands maar eens te gelde protoco ll en make n je onderzoeksmateriaal is vrij gemakkelijk te je maakt je data een stuk toegankeli j ker als je verzamelen stap 1 met een eenvoudige cas je opnames op een of andere man i er ver setterecorder neem je een leesles van jezelf schr i fte lijkt de eenvoudigste man i er is het op als je om te beginnen vooral je gedrag in maken van een uitgebre i de i nhoudsopgave van het leesonderwijs wilt onderzoeken heb je al de opname j e chronologische aanteken i ngen genoeg aan een recorder met ingebouwde mi vormen daarvoor al een aanzetje aangeven crofoon later kun je je apparatuur gaan uit wat er achtereenvo l gens gebeurt daarbij breiden microfoons aan de plafonds een steeds de letterstand van je recorder halsmicrofoon voor jezelf audio opnames opschrijven moet je te allen tijde aanvullen met aanteke een vergaande man i er van eerschriftelijken is ningen als je als docent op je eentje werkt een l etterli jk protoco l maken van je l es dat kun je volstaan met zo gauw mogelijk na de kost vee l ti jd maar je raakt er hee l goed door opgenomen les op te schrijven thuis i n je mater i aa l je kunt i n zo n protoco l wat je opgevallen is tijdens die les reacties ook a l je aantekeningen verwerken bijvoor van jezelf van leerlingen non verbaal ge beeld het protocol op de linkerbladz i jde de drag gebeurtenissen waarover je je op een bij passende aanteken i ngen op de rechter 14 of andere manier verbaast ter i llustratie geef ik zo n stukje p r otocol in steekwoorden een samenvatting van het aanteken i ngen vrijbui ter chronologisch verloop van de les opname en aantekeningen vormen de pijlers 1 d o k p rima bedankt 466 p en c lopen van je ruwe onderzoeksmateriaal hoe meer wendy naa r r data je verzamelt hoe diepgaander je onder w vrij bu i te r trekt vol p vraa gt ie ts aa n r zoek kan zijn maar om te beginnen zijn de do e nde z ij n hoofd 5 d vo l do en de twee genoemde pijlers voldoende als je het w v olda a n zijn ho ofd t er ug aandurft is het erg gemakkelijk om een bui ui t de l u i kope openi ng i k tenstaander een stagiaire of een collega bij a he voorbeeld te vragen om tijdens je les te ob 10 w h ij kan gerust zij n vr ij serveren die kan dan alle aandacht daaraan bu iter l a cht e e n bred e besteden terwijl je zelf alle energie in je les tevred en lach als h ij 42 a ll e s is nog op z ijn analyseren en interpreteren pootjes terecht gekomen de context aan dit fragment hang ik nu de 15 he t zag er er 473 m loopt rest van mijn voorbeeld op het stamt uit een d t zag met zijn werk naar do cent taal leesles georganiseerd volgens het zoge w het zag er e v en beroe r d naamde circuitmodel straathof 1985 in dit u i t toen d i e aap van d i e geval betekent dat dat de leerlingen van jo n ge n h em met z ij n ei groep 7 twee keer per week in vijf vaste 20 gen revo lver bedrei gde die bruta l e knaap heeft groepjes gedurende 45 minuten in hoeken zijn plan n en aard ig i n werken aan specifieke taalactiviteiten begrij he de war g es tuurd pend lezen spelling samenvatten verhalen m a ar v rij b ui t er w eet schrijven en technisch lezen de opdrachten 25 d vrij bui te r voor de vier eerste activiteiten worden geacht w m aar v rij b uite r 4 78 ma zi t rond te kijk en grotendeels zelf instruerend te zijn de leerlin d vrijbuite r gen houden zelf een administratie bij van wel w vrij bui ter weet z ich han 480 k weer b ij ke taken ze uitgevoerd hebben elke week d i g a a n te pa ss en spellin gsk is t schuiven de groepjes door naar een andere 30 d stop e ve n we ndy doce nt rich t zich tot m m ge l e ed pot i g e dieren praa t m et hem hoek d ge leed pot i g e d iere n zij n ik ga hier niet in op de achtergronden van de e h inse kten die heb vernieuwing die de school en de betrokken do ben even k ijken n iet cent met de invoering van het circuitmodel in 35 a lt ijd dus ev en k ijk e n taalonderwijs hebben ik volsta ermee dat het zzzttt e ve n kij ken past binnen het werken aan een deelschool 3 sec oh kra bbe n werkplan voor leesonderwijs kre eft en en g arna le n b e het fragment hoort thuis in een grote mate h o re n oo k w e l in de fa mille v a n d e g eleed riaalverzameling die twee student onderzoe 40 pot ig e d ieren die heb kers van die groep 7 hebben aangelegd die b en h u n lic ha am be student onderzoekers hebben het materiaal staa t uit v e rschille nd e ook bewerkt en zijn bezig met de analyse er stu kjes versc h illen d e van een van de technieken die ze gebruiken 45 segme nten ja h ier 487 p vul t is het zoeken naar opvallende gebeurtenis ac hter l ijf een tw ee d rie admin is tratie sen een daarvan is de vrijbuiter hoe vind of vier s t ukje s h ier j a formulier in maak je zo n gebeurtenisl s d at n oem en ze gelee dp o t ig e d i e r en ook hun een opva llende gebeur ten is w i e een beetje 50 hel e sp rie ten p o r loopt naa r te n versc h illen d e s tuk docen t to e op de hoogte is van didactische discuss i es jes j a 492 m gaa t weer zitten over l eesonderw i js weet dat daari n de v r aag d ocent praa t met r naar de zi n van k l ass i kaal ha rdop l ezen een 53 r f luis t eren d d it ka n belangr ij ke rol spee l t het eerste wat de onde r toch n ie t b ij k an n er zoekers in het materiaal opv i el was dat die 55 g e n s bij b ijtje bij k l assikale hardop l ees l es ook in het c i rcuitmo tje del voo r komt a l leen op kleinere schaal in het d b ijtje bi j tje een b ij materiaal van de onderzoekers zitten ook ge is een d ing e tj e he r 0 ja wone hardop leeslessen vergelijk i ng leve rt 60 d een diertje een klein 498 l ch en m niet vee l versch i l l en op a l leen de onderbrek i n b ij tj e ja hm p raten met elkaar gen van de leesbeu rt l ijken te verschil l en d wend y r loopt weg binnen het circuitmode l besteedt de betrokken w er is een g eheel nie uw d oce n t richt z ich docent de meeste aandacht aan technisch le p lan n et je tot w zen c q hardop lezen leerl i ngen d i e met an enz dere leesact i v i teiten bezig zijn moeten voora l ze l f s tand i g we rken het vrijbui ter fragment de monstree rt du i delijk de bemoe i enissen van de docent met het technisch lezen regel 1 afs l uiting van een beurt toede li ng van een nieuwe beurt 43 regel 5 onderbreking door de docent hoe kan ik begrijpen dat w voldoende regel 16 25 27 30 idem leest in plaats van voldaan hoe kan ik regel 62 herhaalde toedeling van dezelfde begrijpen dat de docent deze veelezing wel beurt hoo rt en die in regel 21 drie in plaats van de onderzoekers noemden in beginsel vier ar die niet gumenten om de vrijbuiter opvallend te hoe kan ik begrijpen dat de docent m s noemen hulpvraag die als twee woordzin zeer impli 1 in regel 9 onderbreekt een leerling dat ge ciet geformuleerd is als aanleiding opvat beurt zelden in de rest van het materiaal om de leesbeurt stop te zetten welke be 2 in regel 25 en 27 wordt een onderbrekin g tekenis kent hij toe aan m s hulpvraag en herhaald het gaat daarbij om een accentue waarom juist die hoe kan ik snappen dat ringskwestie vergelijkbare gevallen zijn m kennelijk tevreden is met de hulp die wellicht regel 11 die niet tot een onderbre hem geboden wordt king leidt een en regel 15 het die wel tot hoe kan ik begrijpen dat r fluistert wat een onderbreking leidt maar niet tot een houdt zijn hulpvraag eigenlijk in wat bete herhaling hoewel de leerling verkeerd kent r s 0 ja wat is dan de zin van de blijft accentueren toevoeging van de docent regel 60 61 3 het feit dat in regel 30 de beurt formeel wordt stopgezet waarbij de aandacht van antwoorden b ij een hulpvraag om te l aten de docent relatief lang naar m s probleem zien wat er allemaal komt k ij ken bij de beant met geleedpotige dieren uitgaat r s pro woord i ng van dit soort vragen ga i k bij wi jze bleem met bij neemt de docent dan mee van voorbee ld en i gszins i n op het prob leem m en r komen uit andere hoeken van m s hulpvraag in het kader van de activi 4 de formele voortzetting van de beurt teit samenvatten is m bez i g met het informa regel 62 tie junior boekj e krabben mossink jonkers 1978 hij is daar i n kenne lijk aangeland op pa vragen bij een tekst ik ga nu niet verder in g i na 7 dat is jammer genoeg niet af te le i den op de argumenten die er later nog aan toege u i t de aantekeningen van de observatoren voegd konden worden waar het nu om gaat maar wat de docent zegt i n regel 37 41 staat is dat als je zo n opvallende gebeurtenis plau letterl ijk op die bladz ij de bovend i en w ijst de sibel geconstrueerd hebt je aan de gang kan docent i n regel 45 47 op een i l l ustratie op pa met een analyse en interpretatie ervan als wa g i na 6 van het boekje staat een ill ustrat i e van re het schrik niet een gedicht mijn een kreeft met een achterl ijf waaraan je du i de hoofdvragen bij zo n analyse zijn steeds l ijk vier stukj es kunt te ll en 1 wat gebeurt er in dit fragment precies op pag i na 5 van dat boekje valt voor het eerst 2 hoe kan ik begrijpen dat er gebeurt wat ik het woord ge leedpotig i n de navo l gende con in antwoord 1 beschreven heb text a l le k r abben hebben tien poten die po 3 welke conclusies kan ik daaraan verbinden ten z ijn n i et glad het lij ken net a ll emaal lo s se over de betekenissen die de betrokkenen stukjes d i e stuk j e s heten l eden we noemen aan hun werkelijkheid toekennen in dit ge de krab daarom een ge leedpotig dier bij de val bijvoorbeeld wat betekenen lezen en kreeft op pagina 6 z ij n d ie gelede poten hee l leren lezen kennelijk hier voor docent en du i del i jk te z i en de docent w ij st n iet op d i e leerlingen poten maar op de s tukj es van het a c hter om die analysevragen enigszins uitgebreid te li chaam h ij benoemt die a l s segme nten een kunnen beantwoorden moet er heel wat ge term die i n het boek j e i n het gehee l n i et beuren ik noem een en ander naar aanleiding voorkomt van de vrijbuiter vrij willekeurig gekozen het de docent vat m s hulpvraag kenne lij k op als lijstje is niet uitputtend wat zijn geleedpot i ge die r en hij reageert in hoe zit het met het verhaal van de vrijbui eerste i n stantie met ge leedpot i ge d i eren z ij n ter waar komt het vandaan hoe komt het i n s ekten ook de te r m in s ekten komt niet i n in deze leesles hoezo juist nu enzovoort het boekje voor wat kunnen docent en leerlingen vertellen op pagina 7 wordt ge l eedpot ig opnieuw m i n over hardop voorlezen hoe is dat in ver of mee r etymo l ogisch toege l icht de poten band te brengen met wat hier gebeurt van deze dieren bestaan u it l osse delen di e 44 delen zitten aan elkaar vast uiterst effectief middel is om groepen onder de docent vervolgt zijn uitleg met die hebben controle te brengen en te houden stokt dan zoekt in de tekst en gaat zodra 2 een andere opvatting die aan de definitie hij de woorden krabben kreeften en garnalen van lezen leesonderwijs en geletterdheid in is tegengekomen verder met die hebben het bestudeerde geval ten grondslag ligt gaat hun lichaam bestaat uit verschillende stukjes ervan uit dat lezen tekstbegrip is in de zin van verschillende segmenten dan wijst hij op de activering van een woordveld een tekst is illustratie en telt de segmenten van het achter begrepen als belangrijke woorden eruit een lijf en verwijst tenslotte ook nog naar de ety plaats hebben gekregen binnen een samenhan mologische uitleg poten verschillende gend geheel van vak verwante woorden stukjes ja de omschrijving die de docent begrippen van geleedpotig geeft sluit aan bij gangbare een derde belangrijke opvatting die in de defi woordenboekomschrijvingen nitie die geldig is in het bestudeerde geval meespeelt ligt verwoord in de uitspraak dat een voorlopige interpretatie aangezien het niets voor niets is gelezen bezig zijn met boe mij in dit artikel alleen gaat om te laten zien ken is op zichzelf een uiterst waardevolle hoe je volgens mij eigen onderzoek naar defini menselijke activiteit die het leven kwaliteit ties van lezen leesonderwijs en geletterdheid verleent zou kunnen aanpakken ga ik niet verder in op verder onderzoek van dit geval zal moeten de betekenis die het vrijbuiter fragment in zijn duidelijk maken hoe die drie opvattingen tesa geheel en het segment antwoord daarbinnen men de geldige definitie van lezen en leeson voor mij hebben ik zou dan op zijn minst nog derwijs constitueren en het alledaagse gedrag een aantal fragmenten moeten beschrijven en in de praktijk van deze klas begrijpelijk maken analyseren en de uitkomsten daarvan moeten ik hoop de lezers van moer op de hoogte te vergelijken met die van de vrijbuiter analyse mogen houden om het einde van mijn voorbeeld niet helemaal open te laten kan ik wel aangeven in welke richting mijn begrip van het materiaal waaraan de docent als onderzoeke r de vrijbuiter ontleend is zich ontwikkelt t e 1 aan de definitie van lezen en leesonderwijs ik verdien zelf een deel van mijn brood met in het boven beschreven geval ligt mijns in onderzoek naar moedertaal onderwijs van ziens de opvatting ten grondslag dat taal klank daaruit valt te begrijpen dat ik niet zal pleiten is en als zodanig de uitdrukking van een per voor het afschaffen van dat soort onderzoek soonlijke zielsinhoud de notie zielsinhoud maar ik heb ook een minder materialistisch speelt zeker vanaf het einde van de vorige motief onderwijs is zo n boeiend verschijnsel eeuw een belangrijke rol in het denken over en maatschappelijk van zo groot belang dat moeder taalonderwijs de vos 1939 taal het alleen daarom al de moeite waard is om er wordt geacht de inhoud van de ziel van een veel over te weten ook op een systematische mens weer te geven te denken valt aan de en gedisciplineerde wijze in die tijd beroemde uitspraak dat literatuur de waar ik in dit artikel voor pleit is dat docenten allerindividueelste expressie van de allerindivi op hun wijze hun eigen praktijk onderzoeken dueelste emotie is vooral in taalonderwijs ik hoop dat ik heb laten zien hoe je als docent wordt dan het verklanken van de zielsinhoud zulk zelf onderzoek zou kunnen aanpakken die in een tekst ligt een zeer belangrijke tegelijkertijd hoop ik op overtuigende wijze te doelstelling expressief voorlezen dus een hebben geillustreerd dat het de moeite waard perfecte verklanking literair verantwoorde is zulk zelf onderzoek te richten op de definitie expressie van die unieke zielsinhoud van de van geletterdheid die je als docent hanteert ik tekst is een vanzelfsprekende demonstratie ben ervan overtuigd dat je je tijd en energie van het begrip ervan natuurlijk wordt die op als docent daaraan beter of tenminste net zo vatting in de praktijk van de klas institutioneel goed kunt besteden dan aan het volgen van vervormd hardop lezen is op school sterk geri een nieuwe nascholingscursus van het type tualiseerd dat blijkt uit de beurttoedelingsme met de map chanismen en de patronen van beurtonderbre kingen dat betekent dat hardop lezen ook een 45 noten dank i k a ll e v i er de onde r zoeke rs voo r het ge bru i k van hun mater i aa l diny verri ps en jan van 1 samen met resy delnoy heb ik zo n zoektochtje leeu wen b e d an k i k ook vo or wat ik opg estoke n gemaakt beperkt want we zochten alleen naar heb en nu a l h e b gebru i kt van o nze ge z a amerikaans schooletnografisch onderzoek naar m enlij ke interpret at ie s va n h e t m a te ria a l leesonderwijs uit de laatste jaren delnoy sturm 6 vaak zi jn onder zoeke rs van het onderw i j s n iet 1986 veel van wat ik tijdens die gezamenlijke een s aanwezi g i n de k la s ze gaa n af op wat d o onderneming geleerd heb komt op een of andere cen ten daa r ov er rappo rt e r en op ee n voorged ru kt manier i n dit a rt ikel terug bovendien was resy enqu ete formuli e r d ie doce nten k un nen dan n ie t delnoy zo vriendelijk de tekst van dit artikel van hu n eigen woo r d e n geb ru i ken om t e rappo r t e kritisch commentaar te voorzien ook dat heb ik r en wa t ze i n hun klas gezi en hebben maar ze dankbaar verwerkt dat geldt evenzeer voor het w ord en wel ge a cht da n naar waa rhei d te rap commentaar van fie van d ijk en van de moer p orter en dat lij kt me no gal v ee l g ev r aagd redactie de inhoud van de tekst bli j ft natuurlij k 7 e e n z eer b el a n gr ij k as p ect v an d e g e wo ne k l a s voor mi jn verantwoording sesituatie laat i k h ier b ui ten b esc h o uwing d e wie geinteresseerd is in een systematischer over pretentie va n d e ge ld i ghe id van h et beg ri p v a n z icht van de resultaten van de genoemde zoek d e si tu atie v a n de do cen ten be sta at wel ten o p tocht verwijs ik naar de publ i katie zelf die bij de z ic ht e van hu n l e erl i ngen wat d e docen te n o n slo te verkrijgen i s der lezen leren lez en en ge lett er dhe i d v e rstaa n 2 wat vo l gt is een parafraserende vertaling van ge b li jft a lth a n s i n de o n der zoeken d ie i k ke n voor deeltes uit duffy mclntyre 1983 het gaat me lee rling en ve e l a l i mp lici et z ij mo ete n daar door er hier over i gens n i et om hun onderzoek te kri ti g issen va lle n e n opstaan acht e r zien te k om en seren noch hun intenties ermee als onderzoeker v o o r b ee l den dat i n d e k las po gingen ond er n o m e n vind i k het bijvoorbee l d heel goed dat zij ten wo rden om he t beg ri p van de si tuat i e van slle minste onderzoek doen in de klassepraktijk van bet rokk e nen inclusief d e lee rli ng en te e xp lici te al l e dag en dat ze hun observatiegeg e vens aan re n kom e n in mi jn ond e r zoe k s mat eri aal niet vullen met data uit allerlei andere bronnen onder vo or d a t ka n vero o rzaa kt wo rd en d oor d e d o andere interv i ews met de betrokken leerkrachten centge ric hth ei d van het onde r z oek wa arb ij i k be dat ze dat doen met de kennelijke intentie het tr okke n ben op d ie g e r ic hthei d is t erec hte k ri t ie k onderw ijs van buitenaf als deskundigen te verbe mog elij k teren lijkt mij pretentieus naief wellicht maa r 8 ho e w el ik i n d it arti k el nie t pretendeer wet en goed bedoeld ik gebruik hun artikel a l l een als scha pp elij ke resultat en te presenteren in die zi n een voorbeeld hoe resultaten van wetenschap dat i k er rekeni ng mee houd dat i k over dez e pelijk onderzoek gebruikt worden om een bepaald t e kst een wete nsc happ elij k d isc u ssies pe l me t bee ld van docenten te construeren mijn coll eg a o n de rz o e k ers z al moeten s pe le n 3 het oordeel goede docent kwam tot stand op mel d i k h ier w el d a t h e t tot m ijn de f initie va n on basis van uitspraken van collega s en anderen de rzoek v an h et o n de r wijs behoor t d at daari n de over hen en op basis van de u itkomsten van eer i nter pr e t a tie v a n l eve nsec hte voorbeelde n e e n der onderzoek waaraan z i j meededen dat eerde bel ang rij ke r ol s peelt re onderzoek was gericht op het vermogen van 9 z ic ht o p d ie o nd erw ij z erscul t uur b ie den o nd er docenten om een goede leeromgeving in hun meer du bo is reymond 1981 1983 door ne n ba l k l as te organ iseren en leerlingen aan het werk te 1 9 8 3 van denen 19 8 4 van setten 1 9 82 houden niet op het vermogen vak i nhoude lijke w ie moc h t m en en da t het b ese f van velen hulp bij het leren te geven geroepen w einigen ui t verk oren allee n toe te 4 duffy mclntyre schrijven keer op keer dat hun sc h rij v en is aan m ijn z eeuw s calvinist isc h e observat ies en uit s pr ak e n slechts betrekking heb s ocialisa t i e verwijs i k na ar van n is pe n 1946 en ben op de zes soms op v i er docenten met na a r w a t i k d aarui t ver d erop i n d it art i k el cite er het oog op het effect laat ik die bepe rking in 10 ove ri g ens zou d at d u ff y m clnty re nie t z o h oe mijn samenvattende pa r afrase weg in hun con ven te ve rbazen dat d e e e rs t e zorg va n hu n do c l usie s en discussie laten de auteurs die beper cen t en daarnaar uitgaa t z ie voor d e selectie k i ng overi gens ook zelf weg van die docenten noot 3 5 ik baseer me in d i t artikel ook op onderzoeksma 1 1 voor d oo rw rochtere anal y ses van gelet t er d heid teriaal dat diny verrips en jan van leeuwen in waaro p d e ill ustratieve b esc hrijvin g e n in de be id e het kader van hun afstudeeronderzoek neder eerste p aragraf en steunen verw ijs i k naar d e b ij landse taal en letterkunde aan de kun bijeen d rag e van m ic hael e lias in d i t numm er en na ar brachten ook maak ik gebruik van gegevens d i e s t urm 1986 k roo n s turm 198 5 en naar d e mari ette hoogeveen en maria verkampen als on d aar genoemde litera t uur derzoekers verzamelden in opdracht van het 1 2 e en ver h el d erende ui teenze tting over d eze w at slo project werken met boeken ik p r esenteer zij noemen b e z ighei d sfunctie van het on d er w ijs geen resultaten uit beide onderzoeken wel be g even hoogeveen v er k a mpen 1985 p 183 46 p 183 189 vergelij k oo k de discussie daarover pa s sage waarb ij je even w i lt s t ilstaan kan zo n in lent z e a 1986 p 111 1 12 107 108 gebeu rten is zij n i n d i s c u ssi e s met j eze lf en of 13 i n didaktief van m ei 1986 wor dt d r m j c ande r en over de v raag waarom va lt me d i t momm ers frat er c e a s ar i us a ls d e le e svade r op bepaa l je uite i nde lij k of een gebe urten is op v an nede rla n d gei ntr oduce erd ten hoedt va ll end genoeg is om d ie aan ee n nade r onder 1986 omdat z i j n le es method e doo r bij na 90 zoek t e onderwe r pe n pe r le s ve rz a me l je zo i n v an d e ned erl and se ki nde ren b ij het leren lezen ee n ee rs te ronde bij voo r bee l d 10 gebeur ten is geb r u i kt wordt het zou natuu rlij k zeer i ntere s sen waarvan je e r 3 gebru i kt op een manie r zo s ant z ijn om verde r u i t te zoeken hoe een typ i al s h i er be s chreven u i te in de lijk ga je met de r e sche onderw ijs o rde a ls de f r ater s van t il bu r g s u ltaten van d i e dri e wee r te r ug naa r de t i en en i d e ee n ove r ond erwijs doo r ge e ft en ontw ikk elt na ar d e he l e l es met d e v raag beg rij p i k de l e s 14 h e t inci dent is o nt leend aan h e t e erd er ge noem n u i n het gehee l de o nd er zo e k smateri aa l van va n le eu w en ver 16 in deze e n ig s z i n s ui t d e l uc ht v a l l en de conclu ri ps h e t gaat da ar b ij d us nie t om gegev en s d ie sies sp elen r esul tat en me e van on derzoek naa r door do centen zel f z ij n verzame l d evenm i n gaat de ge s ch i edenis v an m oe de rtaa l onderw ijs z ie bij het om do c ent gein i t ieer d onde r wijs we l werken vo or bee l d va n de ven 1986 i k heb dat a s pe c t de d ocent en d e sch oo l v a n h arte m ee a a n h et va n het n ij meeg s e o n derzoek kli nkenberg e a o n d erz o ek he t o n derzo ek sv ersl ag m oet n og ver 1984 i n deze b ij dra g e bui t en besc ho u w ing ge la sch ij nen w i e e e n b eeld w il k rijg en van ver ge lij k t en taa l is kl a n k is d e aan d uid i ng v oor e e n i n b a a r o n de rzoek l eze hoog eve en ver k am pe n s p irere nde ve r n ie u w in gs bewe g in g in h e t m o eder 1 985 t a al ond erwijs u i t h et beg i n v an d e z e ee uw 15 op v allende g e b e u rte niss en w orden op intuit ieve 17 z i e voo r e en hee l beknopte s amenva tting va n de w ijze g e maakt als je na u wkeu r ig en ge c o ncen theori e v an het w oo r dve l d h er r litz 1 986 t reerd je on d er zoek s m ate ri aal bestu de er t e l ke 47