Methoden voor Nederlands als moedertaal deugen niet voor migrantenkinderen

Publicatie datum: 1988-01-01
Collectie: 19
Volume: 19
Nummer: 6
Pagina’s: 2-8

Documenten

hans cohen de laha tweede methoden voor nederlands als moedertaal deugen niet taalverwervin g voor migrantenkinderen in zijn werk als schoolbegeleider wordt ook hans cohen de laha geconfron teerd met de taalproblemen van migrantenleerlingen tot zijn grote verbazing werken deze leerlingen nog veelal uitsluitend met voor nederlandse leerlingen geschreven methoden in dit artikel gaat hij niet zozeer in op alternatieve me thodieken maar geeft hij aan waarom deze methoden in het nadeel werken van de migrantenleerlingen en beschrijft hij voorwaarden waar beter geschikt materiaal aan zou moeten voldoen m igrantenkinderen vooral turkse en m arok het is in dit artikel ondoenlijk om alle gangbare kaanse beheersen hun n ederlands over het al n ederlandse moedertaalmethoden systema gemeen slecht de leerkrachten de ouders en tisch te vergelijken met alle methoden voor de minister van onderwijs en wetenschappen tweede taalverwerving m ijn bedoeling is maken zich zorgen wie moeite heeft met het slechts door het geven van voorbeelden duide nederlands redt het niet op school en komt lijk te maken dat een school migrantenkinde ook daarna niet aan de bak n u al is het zo ren tekort doet als ze deze kinderen n eder dat het leger werklozen buiten verhouding veel lands leert met alleen maar een n ederlandse turken en m arokkanen herbergt het ziet er moedertaalmethode naar uit dat ze straks door hun eigen kinderen worden afgelost algemeen wordt het taalprobleem beschouwd werkwoordsvorme n als een van de belangrijkste oorzaken hiervan scholen zijn slecht toegerust om dit probleem een veel gebruikte n ederlandse taalmethode te lijf te gaan turkse en m arokkaanse kinde geeft de leerlingen in groep 7 de volgende ren krijgen in veel gevallen nog steeds taalon opdracht derwijs met methoden die voor nederlandse kinderen zijn geschreven deze methoden hou den geen rekening met de speciale problemen die migrantenkinderen hebben met het leren van nederlands 2 zet i n de onv o ltoo i d ve rl eden tij d uio zij n zo i n het berner oberland i n zwitse rl and een boer en ee n boer in aan het grasmaa ien 1atq li hebben ze hun d riej a ri g do chtertj e zij i l z ijn meegenomen het wa r m l open gaa n b roei eri g weer en het me isje da t eerst wat he en en we er w i op een grashoop l iggen e n vallen in slaap u it taal voor het leven waai maakte schr ijven maken waa iden denk dachten sch reven maak l eggen nederlandse kinderen die dit er goed vanaf waait dacht denken klapten waa ide l egt sc h reef l egde waa i en sc h rij ft kl ap brengen doen dat bij de gratie van het feit dat maakt denkt schrijf klapt leg ze de verbuigingen van deze zwakke sterke klappen legden klapte maakten en onregelmatige werkwoorden vaak horen en ook zelf gebruiken mondelinge taal gaat voor ui t taa lacti ef g roep 6 1 af aan schriftelijke taal je moet eerst leren iets te zeggen voordat je het kunt opschrijven migrantenkinderen hebben veel minder gele ook hier weer een schriftelijke oefening nu genheid om nederlands te spreken ze bren zelfs volstrekt betekenisloos los van iedere gen van zo n opdracht dan ook meestal niets context en nutteloos voor het migranten k ind terecht je kan net zo goed proberen een klein dat deze persoonsvormen mon d eling nog kind los te leren lopen voordat het zich aan slecht beheerst een stoel staande kan houden taalactief of taal voor het leven het lijkt lood de onvoltooid verleden tijd blijkt voor turkse om oud ijzer voor deze leerlingen alle metho en marokkaanse kinderen erg lastig vaak om den voor nederlands als moedertaal vertonen zeilen ze het juiste gebruik ervan door con grote tekorten voor het onderwijs aan migran structies te gebruiken als dan doen wij tenkinderen d it is overigens niet verwonder zwemmen in plaats van toen zwommen wij lijk d e methodenschrijvers hoefden zich ten kinderen die nog zo praten hebben niets aan slotte niets aan te trekken van de principes bovenstaande opdrachten zij zijn meer gebaat van tweede taalverwerving met het oefenen van de juiste vormen in gesprekken als het even kan over voor hen methoden die zich w e l op die princi pes base herkenbare situaties dus zeker niet over een ren leveren een heel ander soo rt l essen de idylle in het berner oberland volgende les uit verder met nederlands een methode voor voort gezette tweede is taal voor het leven misschien wat aan de taalverwervi ng verschilt danig van bo ouderwetse kant wat dan te denken van de venstaande voorbeelden toch gaat het ook volgende oefening uit het veel recentere hier om het juiste gebruik van taalactief werkwoordsvormen pers oonsvormen de le er k ra cht ge e ft aan de l eerli ng e n een b rief van ma ris ka aa n haa r moede r h i eronder staan een he leboel persoonsvormen somm i g e pers oon s vormen horen b ij e l kaar utr echt 15 maart 198 7 schrij f d ie i n een cirke l op lieve mama je krij gt d an z es ci rkels een cir ke l s taat er al hallo h oe gaat het met jou kun jij de an d e re vi jf make n ik vind het heel leu k hie r b ij tan t e gisteren was ik met haar in het centrum 3 we deden eerst boodschappen daarna li epen we zinsbouw naar de bibliotheek daar leende ik twee boeken van pinkeltje alleen veel praten helpt niet h et is langzamer to en tante en i k weer de straat inkwamen stond hand duidelij k ge worden dat het taalg ebruik er ee n h uis in b rand van migranten k inderen z w a k blijft als het on d i t is sle c hts een deel van de bri ef derwijs geen aandacht besteedt aan de ont w i kkeling van b e p aal d e grammaticale structu de leerkracht leest de he le br i ef voor terwijl de k i n ren h et taalgebrui k heeft de neigin g te fossili de ren mee l ezen van te vo ren is tegen de k in deren seren zo zal juiste zinsbou w zich zon d er ge gezegd dat ze straks gaan praten ove r wat mari ska richte oefening slechts moeizaam ont w ikke b ij haar tante a llemaal deed len na het le zen voe rt de leerkracht met de l ee rli ngen h ierbij moet steeds in het oog worden gehou een ge s pr ek over de brief den dat perceptie vooraf gaat aan produktie doo r het ste llen van vragen zoa l s wat ded e n tante leerlingen moeten eerst bepaalde constructies en m ans k a in de stad wo rd t bij de k inderen h e t gebru i k van de onvo ltoo id verl eden t ijd gest i muleerd kunnen begrijpen voordat ze deze kunnen ge bruiken allemaal taal een methode voor di t is een u itt rekse l v an de les voortgezette tweede taalverw erving b estee d t veel aandacht aan deze p erceptieve va a rdi g he uit ve rder me t nederlands g roep 5 1 den bijvoorbeeld in de leergan g b e g rij p end luisteren in de volgende les leren leerlingen samengestelde zinnen met een voe gw oord van een groot verschil met de voorbeelden uit taal tijd te begrij p en voor het leven en taalactief is dat een voor migrantenkinderen moeilijke werkwoordsvorm hier mondeling in plaats van schriftelijk aan de te r w ijl de kinderen voor z i chze l f meelezen leest de orde wordt gesteld een goed gebruik van de leerkra cht een verhaal voor over een voetbal wedstrijd waari n murat meespeel t mondelinge taal daar gaat het in eerste in stantie om en of invuloefeningen een positief op versc h il lende momenten i n de tekst wordt de effect he b ben op die mondelinge taal is zeer volgo rde v an handeli ng aangegeven discutabel m igrantenkinderen moeten veel de gelegenheid krijgen het n ederlands te spreken na het l ezen doet de l eerkracht u it s praken d i e de in zinvolle situaties situaties die hen duidelijk leerlingen op juistheid moeten beoordelen a l s de maken welke taalvorm nodig is m anska was l eerli ngen het niet weten wordt het fragment uit de gisteren met haar tante in de stad daarover tekst nog eens ge l ezen een voorbee ld kun je iets vertellen in de verleden tijd i n de tek s t staat als i edereen is omgek l eed wi l de tra i ne r nog wat zeggen jongens luister goed natuurlijk is het zo dat te veel nadruk op ju lli e zij n al lemaal goede voetballers dus we moe schriftelijke ten koste van mondelinge taal ook ten kunnen winnen maar dat kan alleen als jul li e voor nederlandse kinderen slecht is maar goed samen s pe l en voor migrantenkinderen komt het harder aan de leerkra c ht zegt de train er zegt dat ze goed sa die hebben buiten school veel minder gelegen men moeten spelen daarna gaan ze zich omk l eden heid nederlands te praten turkse kinderen als de leer l ingen de fout ontdekken zegt d e spreken thuis turks marokkaanse kinderen l ee r kra c ht meestal tarifit en soms marokkaans arabisch ju is t ze gaan zi ch ee rst omk l eden daar na zegt de traine r nog iet s tegen ze en ook op straat is de voertaal lang niet altijd nederlands dus moet er op school veel gele d i t is e e n u ittrekse l van de les genheid zijn om nederlands te spreken met de leerkracht en de nederlandse medeleerlingen u i t a ll emaa l taal b 1 ten slotte is veel contact met native speakers mensen voor wie het nederlands de moeder taal is een van de belangrijkste factoren in het door luisteren en meelezen begrijpen van een succesvolle tweede taalverwerving dit soort constructies gaat vooraf aan het zelf produceren ervan de invuloefeningen met voegwoorden in veel nederlandse moedertaal 4 methodes zijn voor n ederlandse leerlingen al voor migrantenkinderen is d it een lot erij met niet erg leerzaam je weet het of je weet het veel nieten het duizelt ze van de vreemde niet maar voor de tweede taalleerders zijn ze woorden en een verklarende context is b ij 1 echt een ramp a ls je met dit soort construc nauwelijks en bij 2 in het geheel nie t ties in de mondelinge taal nog weinig ervaring voorhanden hebt bak je van deze van elke context geiso taalactief maakt het de leerlingen nog leerde schriftelijke oefeningen niets moeilijker voor groepen w aarin migranten k inderen zitten is het gebruik van methoden voor tweede taalverwering zoals verder met nederlands prate n over woorde n allemaal taal of taalspeciaal voor het spe probeer over elk woo rd i ets te vertellen ciaal onderwijs naast een nederlandse moe schrij f er ook iets over op dertaalmethode dus b eslist noodzakelij k en niet alleen voor de ontw ikkeling van een gram nylon techn i ek p last ic mach ine maticaal juist taalgebruik appa r aat techn ici kernenergie repa rat ies rad i o recl ame automaten te levi s i e mode r n publi ek mode i so l at i e woordenschat video cassette recorde r l oket stak i ng recorde r een ander aspect waarin de nederlandse moe dertaalmethoden voor de tweede taalleerder u it taala c ti ef groep 6 1 schromelijk tekort schieten is de ontwikkeling van zowel de perceptieve als produktieve woordenschat ook hier ontbreekt iedere context als leerlin in de eerste plaats is de didactische aanpak gen het woord niet kennen leren ze het door meestal zwaar onder de maat er is inmiddels d e ze oefening in i eder geval ook niet en als veel meer bekend over het leren van nieuwe ze de beteken i s w e l weten struikelen ze als woorden dan in de methoden tot uiting komt nog over de beschrijvi ng ervan probeer maar in de tweede plaats richten de reguliere taal eens te ve rt e l len wat isolatie is l methoden zich niet op die soorten woorden waar vooral tweede taalleerders moeite mee in geen van beide voorbeelden wordt gebruik hebben gemaakt van een krachtig middel uit de recen een paar voorbeelden ter illustratie van het te didactiek voor de woordenschatontwikke eerste punt ling het raden van de woordbetekenis uit de context onbekende woorden moeten bi j voor keur in een verklarende context worden aan 1 z o hoo r of zo zie ik het geboden de kennis over een woord blijft be d e bli ksem d o o r d e l u cht g i eren ter hangen als de leerlingen zelf de bete kenis de donder i n de ve rt e kabbe len ervan hebben ontdekt d e h ag el tegen de ru i ten k le tteren de stort bui op h e t dak schi tteren als voorbeeld van deze didactiek volgt nu een d e stor m doo r het bos raze n onderd eel van een les voorspellend lezen uit fl onke re n a llemaal taal doe o ok zo met h et water plenze n u laat de leer li ngen het verhaa l het d i er lezen in de zon f litse n de tek st z itt en en kele moe ilij ke woorden b v tr a de ste rren fli kkere n l ies v r achten bedrijvi g oerwoud oppasser en de kaarsjes rommele n takkenbos de st raa ljage r klotse n de go lfjes rin kele n u laat de leerli n g en de beteken is van de woorden de s cherven a c hterhalen u zegt de l eerl ingen in we l ke z in het woo rd staat en u i t jou w taal mijn taal g r oep 8 1 u vraagt we l ke woorden i n de omgevi ng van het moe il ij ke woord iet s zeggen over d it woord 5 bij tralies i s dit hek met vertaling als de leerk racht d e moed er b ij vrachten hebben de l eer li ngen houvast aan taal van een twee de taalleerder beheerst vrachtwagen twee zakken op h un rug met zinnen in een verklarende context b ij bedrijv ig staat de beteken is van het woord in d e z in die vo lgt bij de woorden oerw o ud oppa s s er takkenbos kun n atuurlijk is een goede woordenschatdidactiek nen ze de beteken is ook door analy s e en ass o ciat i e ook belangrijk voor de nederlandse leerlingen a chter ha len m aar omdat het n ederlands voor de migran u stelt vragen a l s tenleerlingen nu eenmaal meer onbekende waar denk je aan bij woorden bevat zijn zij het meest gedupeerd wel k beken d woord z it e r in 1 door de slechte aanpak in de nederlandse moedertaalmethoden di t is een u itt reksel va n de les u i t a llemaa l taa l 8 het tweede punt van kritiek betreft de keuze van de woor den die behandeld worden n eder landse moedertaalmethoden besteden veel te deze les leert de lezer de context te gebruiken w einig aandacht aan de soorten woorden die om de betekenis van woorden op te sporen speciaal voor de t weede taalleerder moeilijk de leerlingen gebruiken hierbij ook de woorden zijn een paar voorbeelden zelf takkenbos doet bij sommige leerlingen een belletje rinkelen omdat ze de woorden tak figuurlijk taalgebruik en bos bloemen al kennen als de leerlingen alledaagse taal zit vol met figuurlijk taalge bij bos aan woud denken vraagt de leerkracht bruik niet van het soort zoals het klokje of ze nog een andere betekenis van bos thuis tikt maar zo gewoon dat een neder kennen lander er niet eens meer bij stil staat dat er het gaat erom dat de leerkracht de leerlingen iets bijzonders aan de hand is stimuleert de betekenis zelf te ontdekken pas een kind met een andere moedertaal dan het als dit niet lukt zoekt de leerling het woord in nederlands volgt bij het lezen van de vorige een woordenboek of geeft de leerkracht de zin al gauw een dwaalspoor het concentreert betekenis zich op de letterlijke betekenis van de woor dit laatste kan op allerlei manieren de meest den en dat is verwarrend want in die zin effectieve manier wordt steeds bepaald door staat niemand echt stil en vertoont de hand het soort woord zo is het bijvoorbeeld niet ook geen afwijkingen eenvoudig om te beschrijven wat verslikken is aan dit soort misverstanden besteedt een ne maar het woord wordt meteen duidelijk als ie derlandse taalmethode geen aandacht die is mand het met een slok water voordoet niet geschreven voor anderstaligen en neder en treurig wordt het snelst begrepen door op landse kinderen weten heus wel wat de bete die manier te kijken of door het synoniem ver kenis is van drietig te geven in veel gevallen is de beste uit de weg blijven manier om een woord te verduidelijken het hij stond erop dat geven van een zin de context verklaart dan er zit niets anders op het woord bijvoorbeeld dat boek is van mij hij smeerde hem het is mijn eigendom hij is erachter gekomen de verschillende manieren om woorden te ver enz enz duidelijken zijn zij hebben deze uitdrukkingen thuis en op straat al zo vaak gehoord dat ze er geen visuee l moeite mee hebben maar de kinderen die het met foto s en teken i ngen nederlands als tweede taal moeten leren zul met voorwerpen len er mee geholpen moeten worden met m i me gebaren handelingen en spel te meer daar de verwarring niet alleen op treedt bij de verwisseling figuurlijk letterlijk met taal maar soms zelfs door de vertaling van de ene met synoniemen en tegenstellingen uitdrukking met een andere met definities en omschrijvingen een turks kind dat hoort jan is het hoekje om concludeert dat jan rijk is geworden 6 want dat is de betekenis van is het hoekje struikel blok om in het turks k seyi denderiyor taalkabaal laat de leerlingen in groep 5 een aan veel voorkomend figuurl ijk taalgebru i k tekst lezen die zo begint besteedt verder met nederlands systematisch aandacht steeds ondersteund door een duide lijke context gaan l ee r l i ngen op zoek naar de de haas en de pad lopen om het hardst betekenis zoals bijvoorbeeld in u it ee l ke de jong hans sleute l aa r pete r vos sprookj es van de lage landen het them a z iek en gezon d d e haa s kon het n i et l aten de pad te be ledigen e l ke kee r dat z ij e l kaar tegenkwamen m a ak dat j e weg f iguurlijk taa lgebru i k komt l uiwammes ze i h ij dan j ij doet er je he le l e w at scheelt eraan ven over om de wei over te steken het zi et e r naar u it dat de pad b lies z ic h op va n kwaadhe i d h ij zon op al s de do o d zijn voo r w r aak h ij maakte een af s p r aak met een a c hterneef aan d e hand z ij n d ie aan het eind van het bospad woonde achte r een al s het een be e tj e m e e z i t zwe r fsteen een maand was hij daarvoor onde r weg ontslag en u i t het zi ek e nhu is gewees t nauwe l ijk s wa s h ij terug of daa r kwam de van s treek z ij n haas weer voorbij op spo tt ende toon zei hij zo lui aard loop j e me wee r voor de voete n wannee r b l ij f uit ve rder m et nederlands groep 6 1 je me s u i t de weg deze uitdrukkingen worden aangeboden in u i t taalkabaa l g roep 5 teksten met dwingende contexten m et andere woorden de tekst neemt de kinderen aan de hand naar de betekenis als taalkabaal voor migrantenkinderen was geschreven zou de handleiding aanwijzingen bevatten voor de behandeling van blies zich m en eer isi ta n beg i nt t e beven en zij n gez ic ht w ordt op zon op wraak nauwelijks of enzovoort s p ie r w it de d okte r z iet we l dat h ij h el emaa l va n s treek is h ij heeft mede lij den met hem h ij weet nu moet de leerkracht met turkse en marok wel dat mene e r isi tan z ic h niet aanstelt kaanse leerlingen in de groep zelf een aanpak bedenken een aanpak zoals die bijvoorbeeld ontwikkeld functiewoorden wordt bij het schrijven van leespraat een in een heel apart struikelblok vormen de functie terculturele methode voor begrijpend lezen in woorden dit zijn woorden die hun betekenis de bovenbouw in de lessen van leespraat vooral ontlenen aan hun plaats en functie in wordt het lezen van de kinderen op de voet de zin gevolgd tijdens het lezen praten leerlingen het gaat om woorden als zelfs toch nog al met elkaar en met de leerkracht over de tekst dan ook hij is toch gekomen betekent iets an zodat onduidelijkheden kunnen worden opge ders dan hij is gekomen en zij heeft zelfs d r lost met de context bij de hand een laarzen uitgetrokken gaat verder dan zij heeft voorbeeld d r laarzen uitgetrokken in een tekst komen de uitdrukkingen voor nuanceverschillen het nederlands zit er vol stokstijf staan en geen spier vertrekken in de mee en migrantenkinderen missen ze doorsnee leesmethode wordt na het lezen van de hele tekst naar de betekenis van woorden homoniemen en uitdrukkingen gevraagd in leespraat wordt een ander begripsprobleem ontstaat bij homo de tekst in stukjes gelezen en vraagt de leer niemen hoe kan moeder jan nu nakijken jan kracht aan de leerlingen bovenstaande uitdruk is toch geen huiswerk woorden die in de ene kingen uit te beelden op het moment dat de context begrepen worden kunnen op een an kinderen net gelezen hebben dere plaats volstrekt onduidelijk zijn dit soort woorden leidt niet alleen tot misverstanden in gesprekken maar vormt ook bij het lezen een 7 migrantenk i nderen m issen de nuance methoden w aarn aar ver wezen wordt zij heeft zelfs d r laa rzen ui tget rokken a ll emaal taa l zw ijs en t il bu r g 1986 kie s het goede plaatj e jo u w taa l mijn taal bekadidact baarn 1982 u i t taa ltoets allochton e kin de ren zw ijsen tilburg leesp raat ve rschijnt in 1990 voo r informat i e k p c d en bosch taal voo r het leven wolte rs noor dhoff g roni ngen er waren a l twee k l anten i n de wi nkel en terw ijl 1 9 75 d i e geho l pen werden stond de de ft ige mevrouw stokstijf te wachten ze ze i n i ets en vert rok geen taala c tief mal mberg den bosch 1986 sp i er behalve toen achmed per onge l uk tegen haa r tas stootte taalkabaa l zw ij sen t il bu r g 1981 ve rder m et nederlan ds stic hti ng samen wonen sa laten uitbeelden in plaats van laten beschrij men l even rott er dam 1987 ven is een adequate didactiek als dit op het juiste moment g ebeurt namelijk als d e leerlin gen de conte xt onder ogen hebben m ijn conclusie is d at het gebruik van metho den voor tweede taalverwerving naast een ne derlandse moedertaalmethode beslist noodza kelijk is h et zou toch te gek zijn dat terwijl n ederlandse leerlingen engels krij g en met een speciaal voor hen ontwikkelde methode mi grantenleerlingen het n ederlands moeten leren met methoden als jouw taal mijn taal of taalactief a