Naschoolse functionaliteit van het schrijfonderwijs. Een bespreking van een onderzoeksverslag

Publicatie datum: 1988-01-01
Auteur: Kees Sluis
Collectie: 19
Volume: 19
Nummer: 4
Pagina’s: 25-30

Documenten

kees sluis naschoolse functionaliteit van het schrijfonderwijs een bespreking van een schrijfonderwijs onderzoeksverslag de nieuwe trend in het moedertaalonderwijs is het moet functioneel zijn met die functionaliteit wordt bedoeld dat de inhoud van het onderwijs moet aan sluiten bij de latere werksituatie van de leerling arbeidsmarktgericht denken slaat nu ook toe in de didactiek van het vak nederlands deze trend is in 1983 gezet door blok de glopper die onderzoek deden bij oud ieerlingen van lbo en mavo in hun kielzog verrichten nu diverse onderzoekers speurwerk naar de door het arbeidsveld gewenste vaardigheden van afgestudeerde middelbare scholieren niet alleen het onderwijs maar ook het examen zal functioneler moeten wor den tot deze laatste conclusie komen janssen en wolf die onderzoek deden naar de functionaliteit van schoolse inclusief examen en naschools e schrijftaken kees sluis docent aan de lerarenopleiding van hogeschool holland in dienren ziet niet alleen positieve maar ook negatieve gevolgen van dit functiona lisme onderzoek voor functionaliste n zich zou herkennen en waarvan de resultaten direct bruikbaar zouden zijn er zou in onder over onderzoek is in moer vaak schamper zoek ook niet teveel geinventariseerd moeten gesproken wat heb je nu aan onderzoek dat worden maar liever geconstrueerd bijvoor in laboratoriumsituaties is gedaan in plaats van beeld een nieuwe aanpak voor een vakonder in de klas of aan onderzoek waarin alle varia deel belen louter zijn bekeken op hun meetbaar toch heeft het onderzoek dat ik in dit artikel heid tje bespreek een inventariserend karakter dat de von heeft zich altijd sterk gemaakt voor het desondanks ruimte in moer krijgt heeft te praktijkgericht onderzoek dat wil zeggen on maken met het onderwerp functionaliteit van derzoek waarin de man of de vrouw in de klas het examen opstel het onderzoek van tanj a 25 janssen heeft betrekking op de vraag wat schoolboekopdrachten in vergelijking moet je in de praktijk na je schooltijd met het examenopste l kunnen schrijven voor op functionaliteit ge richte leraren bieden de resultaten van dit on het door janssen samengevatte onderzoeks derzoek dus aanknopingspunten voor de verslag van wolf vergelijkt de antwoorden op schrijfopdrachten die zij leerlingen in de klas twee vragen a met wat voor opdrachten verstrekken wordt schrijfvaardigheid in de meest gebruikte schoolboeken geoefend en b met wat voor opdrachten wordt schrijfvaardigheid geexami over welke functionaliteit neerd gaat dit onderzoek bij 13 van de 28 kenmerken constateert wolf verschillen tussen de oefen en examenop e igenlijk bevat het boekje van tanja janssen drachten belangrijke verschilpunten zijn onder kenmerken van schoolse en naschoo lse meer schrijftaken twee onderzoeksverslagen de weinige inhoudsgegevens die de exa het verslag van het eerste onderzoek niet menopdrachten bevatten door t janssen maar door t wolf verri cht het extra materiaal dat in examenopdrach heeft betrekk i ng op de aans l uiting van de ten ontbreekt met name voor havo en schrijfvaard i gheidsexamens op de oefenprakt ijk vwo d i e de meest gebruikte schoolboeken aanb i e de doelspecificaties die in de oefenopdrach den ten weinig voorkomen maar in de examens het tweede onderzoeksverslag de hoofd wel moot van dit boekje gaat over de kenmer de publieksspecificaties die juist in de exa ken van schrijfs ituaties n a het behalen van het mens niet worden gegeven lbo mavo havo of vwo d i ploma de stijl opbouw en lengteaanwijzingen die beide onderzoeken bewegen zich rondom het in de examens meestal niet voorkomen e i ndexamen dat is geen wonder als je weet maar in de schoolboeken wel dat deze onderzoeken deel u itmaken van het wolf concludeert uit bovenstaande gegevens project examenproblematiek in het voo rtgezet dat de stelvaardigheidsexamens voor mavo onderwij s uitgevoerd door de st i chti ng voor havo en vwo nog veel kunnen winnen aan onderzoek van het onderw ijs sco te curriculumvaliditeit amsterdam eerder merkte ik al op dat wolfs onderzoek in uit de inleid i ng blijkt dat dit onderzoek de kr i 1986 werd afgesloten zodat de examens van tiek op het opstel als examenvorm als achte r de laatste jaren niet in zijn analyse zijn opge grond heeft uit de genoemde samenwerk i ng nomen ik heb de indruk dat het aantal aan met het cito maak i k op dat het u i tei nde l ijke wijzingen voor de leerling in de examenop doel van dit onderzoek i s om gegevens te ver drachten toeneemt zamelen voor een nieuwe l examenvorm voor schrijfvaard i gheid sommige lezers zullen z i ch nu afvragen i s d i e onderzoek naar nieuwe vorm er al n i et vi a de funct i onele naschoolse schrijfsituaties schr ij fopdrachten voor mavo en lbo dat is voor deze schooltypen i nderdaad het geval volgens de regels der onderzoekskunst deed maar janssen beperkt zich omdat het on janssen eerst een vooronderzoek naar de derzoek al i n 1986 werd afgesloten tot het schrijfsituaties in het naschoolse leven van oude trad i tionele schrijfvaardigheidsexamen lbo mavo havo en vwo gediplomeerden mavo havo en vwo betekent d it dat de hierbij stuitte zij op een drietal problemen die functionele schrijfopdrachten ook in het havo ik hierna met de door haar gekozen oplossing en vwo zullen worden ingevoerd ik hoop het behandel niet vergel i jk m i jn a rtikel in moer 1988 1 maar het zou kunnen a het bleek niet eenvoudig om werkende jon geren en hun chefs te inte rv iewen over de in houd van allerlei schrijfsituaties zij spreken eenvoudig niet de taal van de onderzoeker al s 26 het gaat om aspecten als doel werkwijze en naast deze kenmerken hebben we nog twee inbedding van geschreven teksten dit heeft aspecten bij het onderzoek betrokken het be janssen ertoe gebracht om via eenvoudige lang dat de respondenten aan de beheersing taal naar grote precisie te streven in de om van de verschillende s ituat i es heschten en de schrijving van de schrijfsituaties een lijst van frequentie waarmee deze situaties in het dage punten die zij aan de geenqueteerden in het l ijkse leven van de jongeren voorkomen het hoofdonderzoek voorlegde laat ik hier volgen kenmerk tekstsoort ten slo tt e is gespec if i ceerd in onze omschrijvingen van de verschi l lende schrijfs i tuaties kenmerk korte omschrijv ing b er bleek een behoorlijk verschil te zijn tussen de schrijfsituaties van studerenden in hun ver context het sociale domei n waarb innen het schri jven pl aats v indt resp volgopleiding en van werkende jongeren op de school de ople id i ng van d e hun werkplek alleen in de vervolgopleidingen j onger e trof zij aan werkstukken artikelen opstellen het werk beroep van de jongere reclameteksten en samenvattingen uitsluitend het priveleven van de jongere in werksituaties werden genoemd formulieren balansen rekeningen en contracten in het publi ek de socia le afstand tussen sch rijver hoofdonderzoek brengt janssen de 24 in het en lezer de tekst i s bestem d vooronderzoek omschreven situaties terug voor de jongere zelf voor bekende n naar 15 waaronder een open situatie schrijf voor onbekende n situaties die te zeer gericht zijn op een bepaal de beroeps of opleidingscategorie laat zi j weg openbaarhe i d de omvang van het publ i ek voor ei gen gebruik met deze beperking dreigt janssens onderzoek voor een ande r mijns inziens weer te algemeen te worden voor meer andere n een contract opstellen een order of factuur maken een reclametekst of een circulaire hulp al dan ni et hu lp krijgen b ij het schrijven vallen zo buiten de boot schrijven er bleef overigens nog wel een gevarieerd sca la van schrijfsituaties over voorbereiding zich al dan n iet voorberei den op het schrijven schrq skuetlss uit de vragsnbjste n 1 korte notities of aantekeningen maken materiaal de aanwezi gheid van extra materiaal bijvoorbeeld een memootje schrijven notities maken waaruit t ijdens het schrijven geput van een telefoongesprek kan worden 2 een eenvoudig formulie r invullen bijvoorbeeld ee n verlof of vakantiebriefje een urenst e at een bestelbonnetje versie a l dan ni et een kladve rsie schri jve n 3 een vrij inge wikkeld formulier invullen bijvoorbeeld een schadeformulier voor de verzekering een w erk nemers of loonbelastingver klaring een aan lengte tekstlengte vraagformulier voor een studiebeurs minder den een h alve pagin a 4 een p ersoonlijke brief schrijven aan een vriend in fami een halve tot 1 pa gina lielid of goede be kende 1 tot 2 pagin a s bijvoorbeeld een brief schrijven aa n ie mand die jari g is 2 tot 3 pagina s 5 een stendoordbrief afmaken meer dan 3 p agina s bijvoorbeeld voor je wer k g egevens invullen op een standaardbrief aan klanten of leveranciers 6 een kort zakelijk briefje schrijven hooguit een halve ti j d de tijd d ie aan schrijv e n be stee d pagina word t bijvoor beeld een verzoe k of bedankbriefje aan e en in minder dan 10 minute n stantie een b edrijf of kennis 10 tot 30 minuten 7 een lange overtuigende brief schrijven waarin je je 30 tot so minuten standpunt met argumenten onderbou wt tenminste 1 meer dan 60 minuten pagina bijvoorbeeld een bez w aarschrift aan een officiele instan tie een k lachtenbrief aan een be d rijf 27 8 een sollicitatiebrief sch rijven dat financiele en personele beperkingen de 9 een samenvatting maken van een tijdschrift artikel of boe k waarde van een onderzoek als dat van jans bij voorbeeld in opdracht van een leraar we rkgever of sen zo ernstig beinvloeden voor zichzelf ter voorbere idi ng op een examen of proefwerk 10 een verslag schrijven over e rvaringen in een stage werkweek of excursie kenmerken van naschoolse bij voorbeeld een stageversl ag i n het kader van een schrijftake n opl e iding of een verslag van een congres 11 een werkstuk scriptie of onderzoeksve rs lag schrijven kijken we naar de resultaten van janssens on b ijvoo r bee ld naa r aanlei d ing van boeken of over een derzoek dan zijn er acht schrijfsituaties die ondercoekje labor at o ri umexpe ri ment 12 een verslag schrijven over een vergade ring of discussie het meest voorkomen bij jongeren van 20 jaar b ijvoorbeeld notulen maken van een werkbespreki ng of een korte notitie maken een versl ag schrijven van een d iscuss ie op school een eenvoudig formulier invullen 13 een dag of weekrapport sch rij ven over werkzaamheden een vrij ingewikkeld formulier invullen die zijn verrich t b ijvoor beeld een dagrappo rtje schrijven om c o llega s op een persoonlijke brief schrijven sit 4 de hoogte te ste llen van de stand van zaken op een een kort zakelijk briefje schrijven sit 6 afde li ng een samenvatting maken sit 9 14 een verhaal opstel of gedicht schrijven b ijvoorbeeld over ve rz onnen of we rke lij ke gebeurtenis een verslag van een stage werkweek of sen onderzoek maken sit 10 11 16 een andere schrijfsituatie vul in vragen beantwoorden ingevuld bij sit 15 met name door studerenden het schrijven van lange overtuigende brieven blijkt het minst voor te komen c om enig recht van spreken te hebben over opvallend is dat jongeren op school meer naschoolse schrijftaken i n het algemeen is het moeten schrijven dan in werksituaties of in nodig om zorgvuldig de mensen te selecteren hun priveleven ook blijkt en dat is voor de die je over deze schrijfsituaties ondervraagt hand liggend dat ibo mavo gediplomeerden janssen richt z i ch tot vie r groepen minder en kortere stukken schrijven dan a werkende jongeren i n de leeft ij d van 20 havo vwo gediplomeerden jaar het publiek waarvoor de jongeren schrijven is b jongeren van 20 jaar die een ve rvolgoplei in 35 van de gevallen aan hen persoonlijk d i ng doen bekend bij ingewikkelde formulieren invullen c docenten aan ve rv olgopleidingen die aan en bij het schrijven van brieven bit 5 6 en 8 deze jongeren les geven waren zij minder bekend met het lezerspubliek d funct ionarissen van overhei dsdi ensten en bij een redelijk groot aantal situaties ongeveer bedrijfsleven d i e aan deze jongeren leiding 30 is het publiek meerhoofdig hetgeen geven een extra moeilijkheid biedt hoewel janssen in haar boek beschr ijft welke in drie situaties krijgen of vragen jongeren moeite zij heeft gedaan om voldoende repre meestal hulp bij het schrijven bij het invullen sentatieve medewerk st ers aan dit onderzoek van ingewikkelde formulieren bij het schrijven te vinden moet i k constateren da t van sollicitatiebrieven en bij het maken van het aantal onderzochte personen betrekke werkstukken volgens de docenten en chefs l ijk klein is 318 jongeren en 92 docenten wordt ook in andere situaties regelmatig wat en chefs hulp geboden het aantal non respondenten van de enqu e in veel schrijfsituaties met uitzondering van te die janssen heeft opgesteld groot i s situaties 4 14 en 15 is sprake van enige 35 bij de jongeren en 50 b ij de docen voorbereiding op het schrijfkarwei een verge ten en chefs lijkbare uitkomst biedt de vraag naar de aan het aantal chefs dat meewerkte gering i s wezigheid van ondersteunend materiaal bij zodat enkele beroepscategor i een niet of voorbeeld een voorbeeldtekst een handleiding nauwel ijks vertegenwoordigd zijn een naslagwerk of aantekeningen bij beide de constater ing maakt duidelijk dat de resul kenmerken gaat het om 70 tot 80 van de taten van het onderzoek met grote voorz i cht ig gevallen heid moeten worden bekeken het is jammer bij langere schrijfprodukten maken leerlinge n 28 vrijwel altijd een kladvers i e situaties 7 8 11 voor de verbetering van de stelvaardigheids en 12 in deze v i er situaties en bij het maken examens van mavo havo en vwo van een samenvatt ing of een stageverslag 1 er zou een grotere verscheidenheid aan kost het schrijven de meeste tijd tekstsoorten w o briefopdrachten aan bod moeten komen 2 er zou een specificatie gegeven moeten naschoolse schrijftaken in vergelijking worden van het publiek waarvoor geschre met het examenopste l ven wordt 3 men zou enigerlei voorbereiding op het net zoals wolf constateerde b i j de vergelijking schrijven moeten eisen met de schoolboekopdrachten constatee rt 4 men zou extra materiaal moeten aanbieden janssen een grote discrepant i e met het exa waaruit examenkandidaten tijdens het men het schrijven van brieven komt in de schrijven kunnen putten examens weinig voor hetzelfde geldt voor het 5 men zou een specificatie van de vereiste schrijven van een samenva tt ing met uitzonde lengte van de te schrijven tekst moeten ring van het vwo het schrijven van een ver geven slag komt in de examens zelfs noo i t voor het ik wil hierbij opmerken dat met name de der is trouwens opvallend dat deze schr ijfsituati e de aanbeveling rijkelijk vaag is deze aanbeve ook in de schoolboeken nauwelijks geoefend ling lijkt alleen te realiseren bij de gericht wordt d it geldt voor de brief en de samenvat schrijven examenvorm trouwens de meeste ting in veel mindere mate anderz i jds is het aanbevelingen zijn nu al realiseerbaar als men schrijven van verhalen of opstellen in het exa voor deze examenvorm kiest 2 men ove rve rt egenwoordigd met name i n de mavo examens wat het kenmerk pub l iek be treft zien we dat zowel in de schoolboeken gevolgen van janssens onderzoe k als in het examen een publ ieksaanduid i ng meesta l ontbreekt dit terw ijl in de sch rijfs i tua in deze laatste paragraaf wil ik graag nog en ti es op het werk het publ iek meestal omschre kele positieve en negatieve gevolgen van deze ven is onderzoeken bespreken ook qua voorbereid i ng en aanwezigheid van a het zou mij niet verbazen wanneer binnen extra materi aal i s er een du i delijk verschi l tus enige tijd een verandering komt in de stelvaar sen de examen en de naschoolse schrijf situ digheidsexamens voor havo en vwo de veran atie b ij het examen i s meestal sprake van on dering van de examens voor mavo en lbo voorbereid schri jven zonder steunmater i aal waarbij de functionele schrijfopdrachten wer hierop s l u i t aan dat op het examen vaak de den ingevoerd heeft immers een vergelijkbare eerste versie van het schrijfprodukt wordt i n voorgeschiedenis ook toen lag er een onder geleverd terwijl deze i n werks i tuati es als zoeksverslag blok de glopper 1983 ten kladversie wordt gezien grondslag aan het meer functioneel maken van in werksituaties wordt ook vaak een aandui het examen het is overigens een wonder dat d i ng van de gewenste omvang van het schr ijf het opstel tot op de dag van vandaag zo n sel gegeven in examens i tuaties niet grote plaats in het onderwijs is blijven inne men in de eerste druk van zijn handboek zeggen schap 1975 levert jan griffioen al naar een nieuw soort examen voor ongezouten kritiek op het opstel pp 151 schrijven 152 4 b zal deze verandering van de stelvaardig hoewel janssens steekproefaantallen betrek heidsexamens in alle opzichten een verbetering kelijk klein zijn meent zij toch te mogen con vormen kijk ik naar de resultaten van jans cluderen dat het huidige examenopstel in de sens onderzoek dan stel ik bij twee punten mate van relevantie of functionaliteit voor de mijn vraagtekens op de eerste plaats laat naschoolse toekomst van leerlingen te wensen janssen de tekstsoort verslag maken situa overlaat ties 10 11 12 13 weg bij haar aanbevelin op grond van haar bevindingen komt zij met gen voor de schrijfexamens kan een functio een vijftal vrij algemene aanbevelingen nele schrijfopdracht deze tekstsoort ook niet 29 operationali seren op de tweede plaats heeft t janssen kenmerken van schoo lse en na het bijvoegen van extra ondersteuningsmate schoo lse schrijftaken een anal yse van school riaal het gevaar in zich dat dit materiaal de boekopdrachten examenopdrachten en na leerling niet aanspreekt of zelfs in verwarring schoo lse schrijftaken sco rappo rt nr 137 brengt in zo n situatie wordt het schrijfexa prijs f 13 excl porto men trouwens meer een leesexamen te bestellen bij sticht i ng kohnstamm fonds c een positieve kant van janssens onderzoek voor onderwijsresearch mevrouw w sargen en dat van wolf is dat het leraren e n school tini grote bickersstraat 72 1013 ks amster boekschrijvers wijst op de vele verschillende dam tel 020 264547 kenmerken van de schrijftaak de specificatie van bijvoorbeeld tekstsoort publiek en lengte in de schrijfopdracht aan de leerlingen wordt noten nog te vaak vergeten d door de publikatie van dit soo rt onderzoe 1 zie sluis k is functioneel schrijven het nieuwe ken dreigt het gevaar van overaccentuering examenheil in moer 1988 1 pp 2 7 van het functionele door louter te kijken naar 2 vergelijk de pub l ikati es van de slo over ger i cht de werk en opleidingssituaties van gediplo schrijven zowe l voor havo vwo als voor ma meerden komt het accent geheel te liggen bij vo i bo besteladres slo afde l ing verkoop post het zake l ijk schrijven we moeten ons echter bus 2041 7500 vb enschede realiseren dat er ook leerlingen zijn die zich meer uitgedaagd voelen door creatieve op 3 blok h k de gloppe r taal voor het leven drachten waarin ze hun verbeeldingskracht en meningen van oud leerlingen lbo en mavo over stilistisch talent kwijt kunnen mijns inziens hun taalgebruik ha r l ingen svo flevodruk 1983 moeten we e rv oor oppassen dat we het schrijfonderwijs niet terugbrengen tot het toe 4 griffioen jan zeggen schap grondslagen en een passen van sjablonen voor versch i llende soor uitwerking van een didactiek van het nederlands ten brieven dat zou alle creativiteit doden en in het voortgezet onderw ijs groningen 1975 1 de saaiheid van het vak nederlands bevorde ren 30