Reacties op en met recensies. Een les over ‘Dood Weermiddel’ van F.B. Hotz

Publicatie datum: 1991-01-01
Collectie: 20
Volume: 20
Nummer: 3
Pagina’s: 15-21

Documenten

reacties op en met recensies een les over dood weermiddel van f b hotz ronald soetaert binnen het project recensies werden de voorbije jaren aan de rug een aantal lessen gegeven door studenten uit de lerarenopleiding en of de mentoren in samenwerking met de vakdidactiek 1 de redactie van vonk vroeg mij aan de hand van een voorbeeld te beschrijven hoe zulke lessen zouden kunnen verlopen en wat erin aan bod zou kunnen komen ij het voorstel om recensies te de zin van de recensie lezen in de klas hoort een alge mene doelstelling voor het lite ratuuronderwijs het vormen onderwijs en massamedia zouden in prin van competente en kritische cipe iets kunnen doen aan die onoverzich lezers van literatuur en daar hoort dan telijkheid die uiteindelijk leidt tot onver weer een ideale lezer bij iemand die schilligheid een ideale burger zou in staat reflecteert op wat hij leest en volgt wat er moeten zijn de ontwikkelingen van ver in het literaire leven gebeurt precies door schillende kennisgebieden in grote lijnen te die re flectie maakt hij immers een ontwik volgen of dan toch het debat te volgen keling door en wil hij die persoonlijke ont over zaken die hem wanbelangen vanuit wikkeling confronteren met wat er in de dit perspectief kan cultuur omschreven literatuur gebeurt worden als dramatische conversaties onze moderne cultuur is echter uitermate over zaken die voor hun deelnemers complex niemand is nog in staat om zon belangrijk zijn zie zaagars 1989 in die der hulp alle ontwikkelingen in een kennis conversaties kunnen de massamedia een gebied op de voet te volgen laat staan de belangrijke rol spelen zij kunnen de ruimte evolutie in verschillende kennisgebieden bij creeren om de openbare discussie moge te houden er is niet alleen een gigantisch lijk te maken hoewel ze uiteraard die ruim aanbod uit het verleden maar dat aanbod te ook kunnen verengen manipuleren mis groeit voortdurend aan terwijl de complexi bruiken zoals alle media kunnen de teit onoverzichtelijk wordt onze cultuur is massamedia positief of negatief aange een expertencultuur geworden onze tijd wend worden werd getypeerd als een periode van het onderwijs kan leerlingen bewust onoverzichtelijkheid habermas 1985 maken van de mogelijkheden van de december 1990 nummer 3 20 e jaargang mr media daarvoor dienen kennis vaardighe in wat volgt zal ik een voorbeeld kort den motivering overgedragen te worden beschrijven het gaat over twee lessen die nodig zijn om deel te nemen aan het waarin respectievelijk een verhaal en een openbare debat in dit geval het openbare aantal recensies behandeld werden debat over literatuur onderwerp van de les was het verhaal de leraar speelt hier een dubbele rol hij is dood weermiddel van f b hot het blijkt iemand die tot de gemeenschap van de voor de meeste critici een intrigerend ver klas behoort en in die rol maakt hij een haal te zijn in de verschillende recensies synthese van wat daar aan kennis bestaat over de gelijknamige verhalenbundel werd hij is echter ook een vertegenwoordiger het in ieder geval uitgebreid vaak positief van zijn vakgebied en in die rol confron besproken teert hij leerlingen met andere kennis en wat de praktische organisatie betreft plan vooral andere argumentatievormen den wij meestal twee lessen waarvoor naast kennis en inzicht in het literaire sys twee lectuuropdrachten gegeven werden teem komt door het lezen van recensies voor de eerste les werd aan de leerlingen een tekstsoort aan bod die ook buiten het gevraagd het verhaal dood weermiddel strikt literaire een belangrijke rol kan spelen te lezen tijdens deze les werd het verhaal in het leven van consumenten van cultuur klassikaal besproken een onderwijsleerge recensies handelen ook over film muziek sprek en een klassegesprek 3 voor de televisie kunstkritiek is een vast onder tweede les werd aan de leerlingen deel geworden in tijdschriften kranten gevraagd een recensie over de verhalen maar ook op radio en televisie zo sluiten bundel dood weermiddel te lezen tij de lessen literatuur aan bij de eis die dens deze les werden vragen beantwoord steeds meer aan het moedertaalonderwijs waardoor de reacties van leerlingen gecon gesteld wordt de lessen nederlands kun fronteerd werden met de visie van de nen niet meer voorbij aan het belang van recensenten de moderne massamedia door het lezen van recensies dient de leer ling dan ook inzicht te krijgen in de functies eerste les leerlingen van recensies informeren beschrijven interpreteren evalueren de ideale lezer over dood weermiddel haalt uit kritieken argumenten om bepaalde boeken wel of niet te lezen hij wordt ook tijdens de eerste les werden in de beginfa geconfronteerd met leesstrategieen func se algemene vragen gesteld zodat de min ties van literatuur uiteindelijk evalueert de of meer objectieve inhoud van het verhaal lezer dit proces maar ook in de literaire kri gereconstrueerd werd dit laatste als con tiek speelt de evaluatie een centrale rol trole of het verhaal wel gelezen werd het is dat begint al met de selectie van een tegelijkertijd een opfrissing van het geheu boek evalueren impliceert tevens argu gen en uiteindelijk een manier om via een menteren op basis van bepaalde criteria gezamenlijke reconstructie van het verhaal die ter discussie staan en bepaalde argu een gemeenschappelijke lesinhoud te mentatieschema s zie de jager 1987 bepalen de student leraren kregen als instructie vragen te stellen over een aantal aspecten project recensies zie later de leerlingen zoveel mogelijk aan het woord te laten en zo weinig mogelijk te corrigeren behalve dan door kritische vra er zijn uiteraard vele manieren om met gen te stellen en door steeds weer de leer kunstkritiek te werken in het onderwijs 2 lingen te confronteren met het verhaal van mn 20 e jaargang nummer 3 december 1996 hotz met wat in de tekst staat leerlingen thuis moesten lezen per groep de terugkoppeling naar de tekst staat in van vier leerlingen dezelfde recensie als deze fase centraal zo kunnen er geregeld opdracht werd eerst en vooral gevraagd de fragmenten uit het verhaal voorgelezen recensie globaal te lezen maar ook een worden dit voorlezen heeft als voordeel tweetal specifieke vragen te beantwoor dat het verhaal nog eens gehoond wordt den elke groep kreeg andere opdrachten in de klas en dat eventueel duidelijk nega hoewel er gelijke vragen waren maar dan tieve oordelen door het voorlezen gemil over andere recensies 4 zoals gezegd derd worden tenminste als het voorlezen sloten deze opdrachten aan bij de aspec overtuigend gebeurt zeker bij een verhaal ten de thema s die tijdens de eerste les ter als dood weermiddel kan door deze stra sprake kwamen de belangrijkste functie tegie de aandacht gevestigd worden op de van die opdrachten was de confrontatie stijl opvallende uitspraken eventueel met de literaire kritiek op gang te brengen goed geformuleerde zinnen passages die wat schrijven de critici over de aspecten aanspreken passages die irriteren die door de leerlingen behandeld werden de lesvoorbereiding bestond ook uit een selectie van een aantal passages uit het tweede les recensenten verhaal die het onderwerp van vragen en discussie konden worden bijvoorbeeld over dood weermiddel een passage waarin de lezer een beeld krijgt van de relatie tussen de man en vrouw zo kon een gesprek op gang in het begin van de tweede les kregen de komen over een belangrijk thema en kon leerlingen de kans om in groepswerk per gevraagd worden naar andere passages vier die dezelfde recensie hadden gelezen waarin dezelfde problematiek behandeld hun antwoorden te vergelijken daarna werd naast de aandacht voor de werd aan een aantal rapporteurs gevraagd man vrouw relatie werd afgesproken dat klassikaal de vragen te beantwoorden de ook vragen gesteld zouden worden over student leraren kregen de instructie de de betekenis van het bouwen van het antwoorden van verschillende groepen te dood weermiddel de mogelijke symbo vergelijken met elkaar maar die antwoor liek de leraar registreerde zijn vraagstel den ook te confronteren met de reacties uit ling was er op gericht bepaalde probleem de eerste les gebieden te omcirkelen op het bord werden een aantal opmerkin gen genoteerd die tijdens het gesprek aan hindernissen bod kwamen en dit rond de volgende onderwerpen aspecten die met de ver onvermijdelijk botst de leraar tijdens de haalstructuur te maken hebben specifiek bespreking van het verhaal van hotz op de confrontatie met hun verwachtingen een aantal terugkerende obstakels die het i v m verhaalconventies kwam hier ter lezen van een dergelijk verhaal bemoeilij sprake de houding van de auteur het ken die obstakels kunnen door de literaire hoofdpersonage de relatie man vrouw de kritiek vaak verklaard worden hoewel niet symboliek van het verhaal specifiek de noodzakelijk de literaire kritiek heeft het betekenis van het dood weermiddel en vaak over obstakels die een zeker niveau de stijlvan hotz hebben steeds weer blijken leerlingen zoals alle op het einde van deze eerste les werden lezers trouwens te lezen vanuit bepaalde een aantal recensies rondgedeeld die de verwachtingen specifiek gestructureerd december 1990 nummer 3 20 e jaargang net vanuit een bepaald verhaalconcept dat zij ken elkaar hier trouwens vaak tegen zoals hanteren wij proberen op dit moment moet blijken uit het verslag van de rappor deze obstakels te inventariseren om de teurs studenten in de lerarenopleiding zoveel eventueel kan hotz zelf hier aan het woord mogelijk inzicht ie geven in de mogelijke komen via interviews die in de bundel reactiees van leerlingen het blijkt immers recensies zijn opgenomen het feit dat bijzonder moeilijk te zijn voor beginnende hotz zelf het geven van interviews aiwijst leerlvachtert om met leerlingen in discussie dat hij zelf meent dat zijn werk voor zich te treden om te argumenteren over litera zelf moet spreken kan hier ter sprake tuur binnen een project over recensies komen ook wat hotz zelf zegt over worden leerlingen echter geconfronteerd bepaalde interpretatieproblemen kan inte met de argumenten van de recensenten ressant zijn bijvoorbeeld dat hij zeker niet gezien de beperking in tijd is het belang heeft willen beweren dat alles zinloos is rijk deze vergelijking toe te spitsen op een korbeweg t hart 1978 opgenomen in aantal aspecten brokken red 1982 tegelijkertijd kan hier mee de problematiek van de auteursinten ties de relatie auteur hoofdpersonage de autobiografie biografie nieuwsgierigheid van de pers voor de vent i p v voor de vorm aan bod een aspect dat vaak spontaan aan bod komen komt is het eventuele autobiografische karakter van het verhaal uitspraken als hotz haat vrouwen kunnen door vragen symboliek over de tekst beaamd gecorrigeerd gere lativeerd maar vooral geproblematiseerd het verhaal van hotz verleidt heel wat worden bedoeling van de confrontatie met lezers zeker de critici tot een allegorische recensies is dat leerlingen zoeken wat aiti lectuur en een symbolische verklaring het ci over dit probleem zeggen critici spre verhaal geeft daar dan ook alle aanleiding toe het hoofdpersonage spreekt over het bouwen van het bastion als over een levenswerk een droom een duidelijke opdracht met mystieke allures die hij zichzelf gegeven heeft tijdens de eerste les werd aan de leerlin gen gevraagd welke betekenis zij achter het dood waanmiddel zagen tijdens de tweede les konden leerlingen opzoeken wat in de recensie gezegd wordt over de symboliek in dit verhaal hoewel er binnen de verschillende recen sies een soort consensus geconstateerd kan worden rond de zinloze inspanningen van de hoofdfiguur leggen de verschillen de critici toch aparte accenten bijvoor beeld van deel 1976 geeft een aantal mogelijke functies van het bastion daar waar wat complexere interpretaties worden uitgewerkt ervaren de leerlingen een belangrijke functie van de recensie de w 20 ejaargang nummer 3 december 1990 lezer krijgt een exemplarische interpretatie tegelijkertijd vinden we in de recensie dat gebeurde bijvoorbeeld door de verbin intertekstuele vergelijkingen waarmee de ding van het thema van het bastion met waarde van een debutant als hotz geijkt het thema van strijd tussen man en vrouw wordt opvallend zijn in elk geval de verwij zingen naar elsschot de ironische levens visie de ingehouden emotionaliteit of de thema de strijd der seksen afstandelijke geschiedschrijving van een nieuwe elsschot nuis 1976 voor een uit volgens een aantal critici speelt het bastion gewerkte vergelijking tussen hotz en els immers ook een symbolische rol in het huis schot zie soetaert 1981 van de architect het is tegelijkertijd een verschansing tegen zijn vrouw dit thema de strijd tussen de seksen biedt heel wat besluit mogelijkheden om de reacties van leerlin gen te confronteren met wat critici over dit aspect beweren ook hier verschillen de wat vonden leerlingen van deze lessen er critici van elkaar in hun interpretatie en is hier onvoldoende ruimte om de verschil evaluatie uiteraard is het de lezer leerling lende reacties van leerlingen te analyseren die uiteindelijk beslist wat hij met deze ver maar toch wil ik als besluit een recente schillende versies van hetzelfde verhaal reactie citeren toen deze lessen vorige doet week nog eens gegeven werden door twee studenten van de lerarenopleiding vroeg de mentor r de pipe aan de leerlingen stijl wat zij van de lessen dachten bijna ieder een vond de confrontatie met de recensies bij de bespreking van dit verhaal kan men interessant maar het verhaal van hotz moeilijk voorbij aan het feit dat heel wat bleven ze oninteressant vinden op de recensenten hun waardeoordeel funderen vraag wat er gebeurd zou zijn als zij eerst op het belang van de stijl van hotz de de recensies hadden gelezen en dan het aandacht voor deze rubriek past bij de boek was het antwoord ook duidelijk ze algemene vraag die aan deze recensies hadden zich bekocht gevoeld bij alle posi gesteld wordt waarom intrigeerde dit ver tieve kritieken haal bijna unaniem alle critici tja hotz zal wel gelijk hebben alles truijens 1981 stelt bij de bespreking van digt in ironie dood weermiddel p 28 een recensie vast dat men niet inziet dat de liefde voor materie in bijna alle verha len op esthetische gronden berust en dat enig nut coals in dood weermiddel alleen maar mooi meegenomen is ook hotz beweert voor mij is de vorm belang rijker dan de inhoud brokken 1981 voor veel critici ligt de waarde van hotz dan ook in zip stijl een ongewone koele en heldere afstandelijkheid schrijft nuis 1976 dcettreffend en efficient proza ronald soetaert schrijft dubois 1977 maar er is zeker geen rug eensgezindheid over de stijl en de stiel departement voor lerarenopleiding kennis van hotz zie bijvoorbeeld spaan sint piefersplein 5 1976 en fens 1976 9000 gent december 1990 nummer 3 20 e jaargang bibliografie recensies over dood weermiddel algemene bibliografie anoniem boeken kort in kulouurle aen 1977 habermas j de rlieuwe overzichtelijkheid en anoniem in rotterdamsch nieuwsblaal 11 ardere opstellen m amsterdatn boom juni 1976 1989 vertaling originele tekst 1985 hotz f b dood nbemiddel amsterdam arbei brokken j niets is erger dan een mislukt derspers 1976 leven of een verspeelde aanleg in haagse past 21 maart 1981 de bruycker c n rowan r soetaert vbr del in ballingschap tekstmap studiedag 15 brokken j red over eb holz beschcu februari 1989 rug interfacultair centrum wfnven en interviews s gravenhage uitge voor lerarenopleiding 1989 verij butah 1982 de japer g de legitieme normdoorbreking deel t van overtuigend debuut van f b een analyse van de argumentatie in een debat hotz in trouw 14 augustus 1976 tussen hermans en rodenko in forum der dubois rh mensen blijven dezelfde men letteren 28 september 1987 p 181 193 sen in het 1 edetland 30 ali 1977 dhaege c r soetaert p c hooft een reis fens k in de verhalen van hotz tri lt de hitte in de tijd in lesvoorstellen vakdidactiek van de dreiging in volkskrant 19 juni 1976 nederlands gent icl publikatie rug goedegebuure j de ironische toverlantaa rn 1988a in hollands diep 2 nr 14 3 juli 1976 soetaert r hotz een nieuwe elsschot in huisman j f b hotz wordt een hele g rote jaarboek 1980 19e1 deel ii ooai moede in algemeen dagblad 19 juni 1976 reeks nr 24 van de knninklike soevereine hoofdkamer van retorica ue fonieine te j j w somberheid van groot formaat in de genk p 179 195 waarheid 30 maart 1977 soetaert r de pedagogische en didactische keijsers p f b hotz dood weermiddel in functie van de kritiek in het schoolvak brabants nieuwsblad 15 juli 1976 nederlands in het voortgezet onder yi kom rij g geestverschijningen uit een koper gehouden te amsterdam 14 oktober 1 diedrukwereld in papieren tij y p verslag van de derde confe rentie mister sis amsterdam uitgevers de 4b eidetspers dam valo 1988 1978 p 189 194 eerder verschenen in vi boetea rt r vondel in ballingschap lezing nederland 1 mei 1976 op het cong res het schoolvak nederlands maandag b f b hotz laat hij toch gewoon ufsal te verschijnen in de bundel het doorgaan in het vree volk 3 juli 1976 schoolvak nederlands in het voortgezet moor w de teksten die geuren naar els onderwijs gehouden te brussel 4 oktober schot in de tijd 10 september 1976 1989 verslag van de derde conferentie amsterdam valo mulder r actieve mannen en hebberige vrouwen in nrc handelsblad 25 juni 1976 soetaert r een helder hoofd en goed gestoffeerd het literatuuronderwijs en de lite nuis a de afstandelijke geschiedschrijving raire canon lezing op het ku leuven sym van een nieuwe elsschot in haagse posh 8 posium over hoofdzaken in het literatuuron mei 1976 derwijs te verschijnen in de congresbundel scheepmaker n de schrijver hotz in de literaire canon in het onderwijs verschijnt amersfoortse courant 7 mei 1976 bij acco 1991 spaan h romanuitt reksel in het parool 3 zei w anders tijden andere mensen juli 1976 amsterdam bert bakker 1989 truijens a over verhalen van f b holz amsterdam arbeiderspers 1981 visser k vrouwenhaat als b ron van inspiratie in leeuwarder courant 4 september 1976 warren h dood weermiddel en andere ver halen opvallend debuut van f b hotz in provinciale zeeuwse courant 24 juli 1976 20 e jaargang nummer 3 december 1990 noten 1 de lessen werden gegeven in k a centrum ottogracht onder begeleiding van c van tyghem en k a voskensiaan onder begeleiding van c dhaese en r de paepe het pro ject wordt vanaf begin dit schooi uitgebreid in de lessen van r de paepe waar de stu denten van de lerarenopleiding tijdins hun proessen werken met recensies de lessen worden opgenomen op cassette en getranscribeerol en dienen dan als basis voor de se minaries literatuurdidactiek we zip van plan het versiag van dit experiment te publiceren 2 op dit moment werden al een hele reeks voorbeelden uitgewerkt over een aantal werd vroeger al gepubliceerd of werden studiemiddagen georganiseerd of wordt nu verder onderzoek uitgevoerd bijvoorbeeld het werken met recensies literaire kritieken voor het geven van oudere literatuur zie het p c hooftproject waar werd gewerkt met het herdenkingsartikel dhaese soetaert 1988 werken met toneelkritiek we o a soetaert 198 1990 de bruycker e a 1989 die verschillende suggesties hebben voor en nadelen zodat veel variatie de bests stra tegie ijkt recensies kunnen zowel voor als na hetlezen uen van een werk gelezen wor den recensies kunnen gebruikt worden om discussies over interpretaties en of evalu aties op gang te brengen recensies kunnen ook als bron van informatie gelezen worden dus ook als variatie op het doceren deze ode aan de recensie hoort gerelativeerd te worden het vezen van kunstkritieken vervangt uiteraard de lessen literatuur niet het lezen van recensies zelf hoort onderwerp van discussie en onderwerp van kritiek te zijn 3 wij werken op dit moment aan een bloemlezing van een twintigtal verhalen waarbij ook recensies zijn opgenomen van verschillende auteurs waaruit de leerlingen een acht tal verhalen kunnen kiezen als huislectuur vier verhalen moeten echter door iedereen gelezen worden aangezien ze gemeenschappelijk in de klas behandeld worden het ver haal van hoi is daar een van het feit dat de lectuur van het verhaal meetelt als huislec tuur kan als extra stimulans gelden voor sommige leerlingen 4 wat de recensies betreft werd aan de student leraren een bundel recensies gegeven die vanaf mei 1976 verschenen over dood weermiddel zie bibliografie het lezen van een aantal recensies is voor de meeste student leraren een interessante confrontatie tussen hun eigen oordelen over de tekst de oordelen die tijdens de lessen naar boven kwamen en uiteindelijk de oordelen uit de literaire kritieken die confrontatie blijkt vaak bijzonder boeiend te zijn binnen de ierarenopleiding als verdieping van het lite raire perspectief ais reflectie op de interactie tussen lezers en verhalen tussen lezers onderling tussen gewone lezers en critici academici tussen leerlingen en leraren een aantal van de gegeven lessen werd op cassette opgenomen en verder ook getrans cribeerd er is hier onvoldoende ruimte om interactiemomenten te citeren dus ik beperk me tot enkele algemene leesstrategieen en principes tussenn door op 6 februari 1991 vindt op de rug een diedag plaats rond werken met recensies in de klas de bundel met recensies over dood weermidde van f b holz worden waarnaar ronald soetaert in het artikel verwijst kan vanaf dan verkregen op het departement voor lerarenopleiding sint pietersplein 5 9000 gent december 1990 nummer 3 20 e jaargang i