Taal als basis


Webinarserie: taal als basis voor leren

Leerlingen lezen op school de hele dag. Of het nu gaat om instructies op het bord, in een (werk)boek of op een toets: om te kunnen leren moet je goed kunnen lezen. Wat gebeurt er eigenlijk in het hoofd van een lezer? En hoe kun je daar als leraar grip op krijgen? Hoe kun je leerlingen helpen om lesstof beter te begrijpen? En wat is er nodig om lesstof, (toets)vragen én antwoorden van leerlingen goed te begrijpen?

Deze én andere vragen zullen beantwoord worden in een serie webinars van Taal als basis!


Webinar 1 terugkijken

📖 Webinar 1 – Begrijpen wat er staat: wat gebeurt er in het hoofd van een lezer en wat kan er misgaan? Op donderdag 29 februari duiken we in het hoofd van een leerling die leest. Dankzij Anne Helder (Universiteit Leiden) ontdek je wat er zich afspeelt in het hoofd van een lezer en waar het mis kan gaan. Remco Menke (docent geschiedenis, Christelijk Lyceum Delft) neemt je mee in een les waarin deze kennis over lezen vertaald is en Noortje Hemmen (vakdidacticus Nederlands) vat de belangrijkste didactische principes samen waarmee je in elke les het lezen van leerlingen kunt verbeteren. 

👩‍🏫 Voor wie: docenten van alle vakken, taalcoördinatoren, team- en schoolleiders in het voortgezet onderwijs.

📽️Kijk hieronder de webinar terug! De slides van Anne Helder, Remco Menke en Noortje Hemmen staan hieronder.


Webinar 2 terugkijken

📖 Webinar 2 – Hoe kun je leerlingen helpen om leerstof beter te begrijpen en beter begrepen te worden? Onder het motto “Taal als basis voor leren” onthult Gert Rijlaarsdam (Hoogleraar en lerarenopleider Nederlands, UvA) wat we weten uit de wetenschap over wat er nodig is om te begrijpen en begrepen te worden. Vervolgens vertelt Jolanda van der Ven (docent Nederlands, Mondriaan College) hoe zij op het Mondriaan College een taalbewuste aanpak met alle docenten organiseren en implementeren. Ten slotte vat Heleen Vellekoop (lerarenopleider Nederlands en onderzoeker op Windesheim) de didactische principes samen waarmee je in elke les taalbewust aan de slag kunt om het leren te bevorderen.

👩‍🏫 𝐕𝐨𝐨𝐫 𝐰𝐢𝐞: docenten van alle vakken, taalcoördinatoren, leidinggevenden en schoolleiders in het voortgezet onderwijs.
📽️Kijk het webinar terug! De slides van Gert Rijlaarsdam, Jolanda van der Ven en Heleen Vellekoop vind je hieronder ook.


Schoolspecifiek traject

Lopen jullie ertegenaan dat leerlingen moeite hebben met lezen, lezen saai vinden en lagere resultaten halen op toetsen? En willen jullie het leesvaardigheidsonderwijs (vakoverstijgend) duurzaam verbeteren? Dan is het schoolspecifieke traject van Taal als basis (Levende Talen Nederlands) iets voor jullie.

Wat levert een schoolspecifiek traject op?

Deelnemers brengen concreet, goed onderbouwd didactisch materiaal de school in waarmee de leesvaardigheid van leerlingen (vakoverstijgend) bevorderd wordt. Daarvoor verwerven deelnemers zowel wetenschappelijke inzichten van vooraanstaande wetenschappers, als praktijkinzichten van collega-docenten in het land over het bevorderen van begrijpend lezen van hun leerlingen.

Praktisch én wetenschappelijk gevalideerd materiaal

De inhoud van de scholing is gebaseerd op de expertise die opgedaan is in het project Na PISA de lente, gefinancierd door het Ministerie van OC&W. Daarin hebben docenten van tien scholen samen met vakwetenschappers en vakdidactici praktisch en wetenschappelijk verantwoord onderwijsleermateriaal gemaakt en getest in de praktijk. De nadruk lag op het onderwijs aan 12- tot 15-jarigen.  Deelnemers worden geïnspireerd op basis van praktijkinzichten en in Na PISA de Lente reeds ontwikkelde lessen en werkvormen. Daarnaast krijgen ze dankzij de ontwikkelde kennisclips en aansluitende literatuur inzicht in actuele wetenschappelijke inzichten over leesdidactiek.

Hoe is het traject opgebouwd?

Het traject bestaat uit minimaal vijf bijeenkomsten van plm. 3 uur die verspreid over het schooljaar plaatsvinden. De precieze inhoud van het traject wordt afgestemd en ingevuld op basis van de wensen, ambities en problemen op het gebied van het leesonderwijs die spelen op jullie school. Zo kan het te ontwikkelen onderwijsleermateriaal betrekking hebben op (begrijpend) lezen bij Nederlands en/of zaakvakken, leesmotivatie, de toetsing van lezen, vakoverstijgend lezen maar ook op het ontwikkelen van een vakleerplan met betrekking tot lezen op curriculumniveau.

Benieuwd hoe de vijf bijeenkomsten ingevuld (kunnen) worden? Bekijk hier de flyer!

De bijeenkomsten worden ingevuld op basis van ons 5i-principe, dat staat voor Initiatief, Informatie, Inspiratie, Impact en Implementatie. Met deze combinatie streven we ernaar om meer te doen dan informeren en inspireren alleen (het wat), door ook expliciet aandacht te besteden aan de mogelijke impact van inzichten en ideeën op de onderwijspraktijk en de implementatie van verbeteringen in het curriculum en/of taalbeleid van een school (de hoe).

Voor wie is het schoolspecifieke traject geschikt?

Aan dit traject kunnen zowel taalcoördinatoren, docenten Nederlands als docenten van zaakvakken deelnemen. Deelnemers volgen de nascholing in duo’s, indien nodig/gewenst per locatie en op basis van de behoefte zijn dit duo’s van hetzelfde vak of van verschillende vakken. Deze duo’s fungeren binnen de school/locatie als sleutelpersonen om het leesonderwijs te verbeteren en/of taalbeleid in de vakken te ondersteunen, stimuleren en/of implementeren.

Wat zijn de kosten voor een schoolspecifiek traject?

De precieze kosten hangen af van de invulling van het traject (hoeveelheid deelnemers, betrokken wetenschappers, wel of geen tussentijdse begeleidingsmomenten vakdidactici, etc.). We kunnen altijd vrijblijvend een offerte opstellen. Neem daarvoor contact op met Noortje Hemmen (projectleider Taal als basis) via het e-mailadres onderaan deze flyer

Projectteam Taal als basis

Vakdidactici
Noortje Hemmen (projectleider)
Heleen Vellekoop
Sonja van Overmeeren
Femke Meesters
NHL Stenden
Windesheim
Universiteit van Amsterdam
Fontys Hogeschool Tilburg
Wetenschappers
Prof. dr. Paul van den Broek
Dr. Jacquelien Evers-Vermeul
Prof. dr. Gert Rijlaarsdam
Universiteit Leiden
Universiteit Utrecht
Universiteit van Amsterdam

Ontvangen jullie graag een offerte op maat?

Op basis van jullie wensen kunnen we een passende offerte opstellen. Neem daarvoor contact op met Noortje Hemmen, projectleider Taal als basis, via e-mail: taalalsbasis@lerarennederlands.nl, of telefonisch via: 06 57 64 16 59.

Houd ook de website goed in de gaten: https://didactieknederlands.nl/taal-als-basis-2/.


Workshops Taal als basis

Ben je docent in de onderbouw van het voortgezet onderwijs? En ben je op zoek naar inspiratie, inzichten en lesmateriaal waarmee je de taalvaardigheid van leerlingen (onderdeel van de basisvaardigheden) kunt verbeteren? Bekijk dan het workshopaanbod van Taal als basis!

Onze workshops zijn ontworpen door teams van docenten, wetenschappers en lerarenopleiders en (veelal) gebaseerd op materiaal dat is ontwikkeld én getest in Na PISA de Lente. De lesmaterialen, ervaringen en inzichten die in dat project opgedaan zijn, delen we graag met je via een workshop.

Ons aanbod

Al onze workshops leveren wetenschappelijk bewezen, concreet (les)materiaal en inzichten op die je de dag na de workshop direct kunt integreren in je eigen onderwijs.

Een workshop duurt standaard 90 minuten en kan online of op locatie gevolgd worden.

Wil je graag dat we één of meerdere workshops bij jou op school komen geven? Stuur je aanvraag dan naar Noortje Hemmen (projectleider Taal als basis), via: taalalsbasis@lerarennederlands.nl

Vakoverstijgend aanbod

Workshop: Een sterk staaltje fictielezen bij geschiedenis.
Deze workshop wordt gegeven door: Dorus Strootman, docent geschiedenis van het Chr. Lyceum Delft.
Korte inhoud: hoe vergroot je de leesmotivatie van leerlingen bij geschiedenis? En hoe zet je fictie zo in dat het leerlingen motiveert en helpt de leerstof te begrijpen?
Materiaal geschikt bevonden voor: geschiedenis, vmbo onderbouw
Lees hier uitgebreide informatie over deze workshop.
Bekijk de bijbehorende Zo Kan Het Ook!







Workshop: Bruggen bouwen: beter lezen in de zaakvakken.
Deze workshop wordt gegeven door: Anita Smits (docent Nederlands) en Remco Menke (docent geschiedenis & Nederlands) van het Chr. Lyceum Delft.
Korte inhoud: hoewel er bij Nederlands hard gewerkt wordt aan de leesvaardigheid van leerlingen, zien leerlingen niet hoe en dát ze die kennis en kunde in kunnen zetten bij andere vakken. Hoe kun je ervoor zorgen dat leerlingen de transfer wel maken, waardoor ze ook nog eens de leerstof beter begrijpen?
Materiaal geschikt bevonden voor: Nederlands en zaakvakken, vmbo onderbouw.
Lees hier uitgebreide informatie over deze workshop.
Bekijk de bijbehorende Zo Kan Het Ook!

Aanbod vakgroepen Nederlands

Workshop: Samen motiverende leeslessen ontwikkelen
Deze workshop wordt gegeven door: Jolanda van der Ven, docent Nederlands van het Mondriaan College (Oss)
Korte inhoud: er wordt veel gesproken over de dalende leesmotivatie van leerlingen, maar hoe motiverend vinden jij en collega’s de leeslessen eigenlijk? En hoe kun je samen leeslessen ontwikkelen waar docent én leerling blij van worden?
Materiaal geschikt bevonden voor: vakgroepen Nederlands
Lees hier uitgebreide informatie over deze workshop.





Workshop: Als je begrijpt wat ik bedoel: de PISA-processen in de les en toetsing
Deze workshop wordt gegeven door: Leonie Goutier (Lerarenopleider bij Fontys) en Jacquelien Kool (docent Nederlands van ROER College Schöndeln)
Korte inhoud: Uit de PISA-resultaten uit 2018 bleek dat leerlingen vooral moeite hebben met het ‘evalueren van’ en ‘reflecteren op’ teksten. Dit zijn noodzakelijke vaardigheden om succesvol te functioneren in de samenleving. Hoe kunnen je deze processen aan bod laten komen bij Nederlands?
Materiaal geschikt bevonden voor: vakgroepen Nederlands
Lees hier uitgebreide informatie over deze workshop.
Bekijk de bijbehorende Zo Kan Het Ook!

Workshop: Van inzicht naar uitzicht op leesvaardigheid: visievorming in de vakgroep Nederlands
Deze workshop wordt gegeven door: Jolanda van der Ven (docent Nederlands) en Melanie Philips (docent Nederlands en CKV) van het Mondriaan College (Oss)
Korte inhoud: hoe ziet een goede leerlijn leesvaardigheid eruit? Welke keuzes maak je en waarom? En hoe zorg je ervoor dat je met collega’s allemaal hetzelfde doet in de les als het gaat om leesvaardigheid? Aan de hand van het ontwikkelde visiespel  ervaar je hoe je met je vakgroep in gesprek kunt gaan over wat jullie belangrijk vinden in het (lees)onderwijs
Materiaal geschikt bevonden voor: vakgroepen Nederlands
Bekijk de bijbehorende Zo Kan Het Ook!

Workshop: Wijs worden van fictie: hoe leerlingen inzicht verkrijgen in zichzelf en anderen
Deze workshop wordt gegeven door: Heleen Vellekoop (Lerarenopleider Nederlands) van Windesheim
Korte inhoud: hoe kun je fictie inzetten zodat het bijdraagt aan zelfinzicht en inzicht in de ander? Hoe kun je leerlingen samen laten lezen, denken en praten over aansprekende dilemma’s? Aan de hand van een les waarin interactie rondom fictie centraal staat ervaar je hoe je leerlingen kunt stimuleren om in gesprek te gaan met elkaar over fictie én zichzelf.
Materiaal geschikt bevonden voor: docenten Nederlands
Lees hier uitgebreide informatie over deze workshop.

Workshop: Wat doet jouw tekst met de lezer? Leerlingen leren reviseren met plezier
Deze workshop wordt gegeven door: Noortje Hemmen (Lerarenopleider Nederlands) van NHL Stenden
Korte inhoud: hoe zorg je voor schrijflessen waarin leerlingen actief aan de slag zijn met tekstkwaliteit? En hoe kun je leerlingen leren om hun teksten te herschrijven? Aan de hand van een les waarin schrijven, observeren en reviseren centraal staan, ervaar je hoe je jouw leerlingen kunt prikkelen om te gaan reviseren.
Materiaal geschikt bevonden voor: docenten Nederlands
Lees hier uitgebreide informatie over deze workshop.
Bekijk de bijbehorende Zo Kan Het Ook!


Update: publicaties Zo Kan Lezen Ook (juli 2023)

In samenspraak met wetenschappers en docenten zijn drie bijdragen aan Zo Kan Het Ook gepubliceerd. Deze bijdragen beschrijven allemaal een vakoverstijgende aanpak van leesvaardigheid waarbij de samenwerking tussen Nederlands en een zaakvak centraal staat.

  • Docenten Dorus Strootman en Chantal van Oosten delen een lessenserie waarin ze fictieteksten lezen bij zowel Nederlands als Geschiedenis. Ze nemen je mee in hun aanpak waarin leerlingen in vier fasen de leerstof verwerkten dankzij fictie. Bij Nederlands kregen leerlingen daardoor beter grip op de tekst, terwijl de leerstof over het oude Egypte bij geschiedenis tot leven kwam, wat weer tot een grotere betrokkenheid van de leerlingen bij de leerstof leidde.

Je leest deze Zo Kan Het Ook én de bijbehorende lesmaterialen hier.

  • Docenten Anita Smits en Remco Menke zijn aan de slag gegaan met een hulpkaart bij Nederlands en geschiedenis om leerlingen te helpen argumentatie in teksten beter te doorgronden. Bij Nederlands doorgronden leerlingen dankzij het maken van een hulpkaart de theorie rondom argumentatie beter. Door het inzetten van de hulpkaart bij geschiedenis, begrijpen leerlingen beter wat er in het verleden is gebeurd. Hierdoor zijn zij beter in staat om standpunten en argumenten vast te stellen in historische bronnen. Ook gaven leerlingen aan dat ze dankzij deze vakoverstijgend aanpak inzagen dat wat je leert bij Nederlands over argumenteren heel goed te gebruiken is bij geschiedenis.

Je leest deze Zo Kan Lezen Ook hier.

  • Docenten Gijs Vermeulen en Carolien Wolff Schoemaker lichten een vakoverstijgende aanpak toe om taalsteun te geven bij het lezen. Leerlingen moeten een tekst niet alleen lezen, maar ook begrijpen. Dit kun je stimuleren door de leerlingen actief op zoek te laten gaan naar de samenhang in de tekst. In hun Zo Kan Lezen Ook leggen ze leggen ze stap voor stap een aanpak uit die je vakoverstijgend in kunt zetten.

Je leest deze Zo Kan Lezen ook hier.


Update: materialen voor lerarenopleidingen Nederlands (juni 2023)

In Na PISA de Lente en Taal als basis is niet alleen gewerkt aan materialen waarmee het leesonderwijs in het voortgezet onderwijs verbeterd kan worden, maar ook aan materialen ten behoeve van de leerlijn(en) leesvaardigheidsdidactiek in de lerarenopleiding Nederlands (eerste- en tweedegraads).

In dat kader presenteren we nu de volgende materialen:

  • Een kwaliteitskaart om de huidige vormgeving van een leerlijn of module leesvaardigheidsdidactiek te evalueren. Deze kwaliteitskaart kan ook zeker dienen als instrument om het gesprek te voeren over keuzes in en ontwikkeling van de inhoud van een leerlijn of module leesvaardigheidsdidactiek in de lerarenopleiding.
  • Een geannoteerde literatuurlijst met publicaties die (aankomend) leraren helpen om vorm te geven aan leesvaardigheidsonderwijs voor hun doelgroep(en). De lerarenopleider kan de literatuurlijst gebruiken als referentielijst en de kennisinhouden uit de bronnen in de eigen didactiek zo vertalen, dat zijn of haar studenten/lio’s een goede kennisbasis in leesvaardigheidsdidactiek opbouwen en zich ontwikkelen tot curriculumbewuste en ontwerpvaardige docenten.
  • Compleet uitgewerkte collegematerialen gekoppeld aan de thema’s van de kennisclips. Elke set met materialen bevat opdrachten die als geheel doorlopen kunnen worden, maar die ook los in of voorafgaand aan een college opgegeven kunnen worden. Het materiaal bevat onder andere opdrachten om de voorkennis te activeren, de informatie uit kennisclips en artikelen te verwerken, discussievragen en een concrete werkvorm die studenten helpt om de opgedane inzichten praktisch vorm te geven in het leesvaardigheidsonderwijs in de praktijk.

Update: publicaties Zo Kan Lezen Ook (juni 2023)

In samenspraak met wetenschappers en docenten zijn twee bijdragen aan Zo Kan Het Ook gepubliceerd.

  • Docenten Melanie Philips en Jolanda van der Ven beschrijven hoe je samen met de vakgroep Nederlands aan de slag kunt om het leesonderwijs minder saai te maken. In hun praktijk ontdekten ze dat de collega’s Nederlands doorgaans allemaal de methode volgden en dat docenten en leerlingen dat niet de leukste lessen vonden. Het was tijd voor een andere aanpak. Maar waar begin je?

In hun Zo Kan Lezen Ook leggen ze dit uit én kun je de gesprekskaartjes vinden die ontwikkeld en gebruikt zijn door deze twee docenten. Je leest deze Zo Kan Lezen ook hier.

  • Docenten Leonie Goutier en Jacquelien Kool zijn aan de slag gegaan met de begripsprocessen (informatie opzoeken, begrijpen, gebruiken, evalueren en reflecteren) die in het PISA-onderzoek onderscheiden worden. Want hoe ontwerp je aan de hand van die processen leesvaardigheidstoetsen? En wat zijn de consequenties daarvan voor de lessen leesvaardigheid?

In deze Zo Kan Lezen Ook krijg je concrete ideeën om de begripsprocessen te integreren in de lesmethode, met een accent op evalueren en reflecteren. Je leest deze Zo Kan Lezen Ook hier.


Taal als basis: nascholing in samenhang

Een goede taalvaardigheid, waaronder leesvaardigheid, is essentieel voor een succesvolle schoolcarrière en voor het functioneren in de maatschappij. Internationaal peilingsonderzoek (PISA-2018) laat zien dat de leesvaardigheid van jongeren daalt. Ook in Nederland; vooral het kunnen evalueren en reflecteren blijft in Nederland achter (zie hier). Van de Nederlandse 15-jarigen zegt 25% altijd moeite te hebben met lezen (zie hier). En toch; een op de vijf leerlingen zegt dat lezen een van de favoriete hobby’s is.

Nascholing voor docenten en lerarenopleiders

In het project ‘Taal als basis’ ontwikkelen teams van docenten, lerarenopleiders en wetenschappers samen nascholing gericht op het verbeteren van de taalvaardigheid van leerlingen in de onderbouw van het vmbo, havo en vwo. Dit gebeurt op basis van het onderwijsmateriaal dat ontwikkeld en gevalideerd is in het door het Ministerie van OC&W gesubsidieerde project Na PISA de Lente (2020-2022). In dat project hebben docenten in samenwerking met lerarenopleiders en wetenschappers materiaal ontwikkeld gericht op het verbeteren van het leesvaardigheidsonderwijs in de onderbouw van hun school en dit materiaal zowel wetenschappelijk als praktisch gevalideerd. In Taal als basis zorgen we ervoor dat dit materiaal omgezet wordt in en aangevuld wordt met nascholing over schrijven en fictie lezen. Dit zal vanaf het najaar van 2023 beschikbaar gesteld worden voor alle vo-scholen in Nederland.

Op deze webpagina vindt u meer informatie over dit project en er zullen regelmatig updates verschijnen.

Over het project

Het project ‘Taal als basis’ is het vervolgproject op Na PISA de Lente en is een initiatief van de Werkgroep Onderzoek en Didactiek Nederlands (WODN) van de vereniging van Levende Talen Nederlands (LTN). Het project richt zich op landelijke disseminatie van het in Na PISA de Lente ontwikkelde materiaal gericht op het verbeteren van het leesonderwijs in de onderbouw van het voortgezet onderwijs (12-15 jaar). Daarvoor zetten we het reeds ontwikkelde onderwijsmateriaal om in (online en offline) workshops over lezen en dat vullen we aan met workshops over schrijven, formuleren en fictie lezen. Ook ontwikkelen we schoolspecifieke trajecten en trajecten rondom het leren praktijkgericht ontwerponderzoek uitvoeren op school voor vakgroepen Nederlands en zaakvakken. Daarbij gaan we verder dan informeren en inspireren alleen: we richten ons in de nascholing nadrukkelijk op de vertaalslag en implementatie van de inzichten en ideeën in de onderwijspraktijk: hoe past dit binnen de lesmethode, het curriculum en/of taalbeleid? Wat ga jij hier morgen mee doen met je leerlingen?

In Taal als basis behouden we de twee speerpunten van Na PISA de Lente, namelijk het creëren van samenhang en het leggen van verbinding. In het aanbod wordt samenhang gecreëerd binnen het domein Nederlands én tussen het domein Nederlands en andere domeinen om zo tot een geïntegreerde aanpak te komen. De verbinding die gelegd is tussen de onderwijspraktijk en de wetenschap blijft behouden doordat docenten, lerarenopleiders en wetenschappers samen ontwikkelen, om zo tot praktisch én wetenschappelijk gevalideerde nascholing te komen. Samen bouwen we aan dynamisch, actueel en effectief taalonderwijs in Nederland!

Noortje Hemmen is projectleider vanuit WODN/LTN (contact: taalalsbasis@lerarennederlands.nl).

Delen: